Từ đó, có được những con người như các ngài Tăng Duệ, Tăng Triệu và Đạo Sanh. Những vị này xiển dương đạo Phật theo tinh thần Tam giáo tại Trung Hoa. Đến thời Tùy – Đường, Phật giáo tại Trung Hoa phát triển đỉnh cao, được vua chúa và nhân dân chấp nhận, trở thành một tôn giáo được nhiều người theo, để lại di sản Phật giáo Hán truyền có dấu ấn lớn với Phật giáo thế giới.

Việt Nam tiếp thu Phật giáo từ Ấn Độ và Trung Hoa, chúng ta đã chọn lọc tinh hoa để hình thành Phật giáo mang bản sắc riêng, phù hợp với tâm hồn của dân tộc Việt. Trong quá trình tiếp nhận, vận động và phát triển, kế thừa và phát huy đến đỉnh cao Phật giáo Việt Nam là Phật hoàng Trần Nhân Tông. Những gì thể hiện qua hành trạng và tư tưởng khẳng định ngài đã thấy được, biết được, chứng ngộ được những giá trị đất nước và dân tộc cần.

Chúng ta biết Phật giáo Trung Hoa có một nhân vật đặc biệt là Huệ Năng. Ngài là Lục tổ của Thiền tông Trung Quốc. Thiền tông được truyền từ Sơ tổ Đại Ca Diếp, vốn dĩ tu theo hạnh đầu-đà, nhưng chính từ thời ngài đã có nhận thức rằng hạnh đầu-đà khó có thể phổ biến cho quần chúng nên mới truyền pháp cho ngài A Nan, để ngài kết hợp với nền tảng tư tưởng tự thân xây dựng nên thời kỳ Phật giáo Nalanda với chủ trương Giáo tông. Đến thời các ngài Long Thọ, Thế Thân, tư tưởng này phát triển đến đỉnh cao, khi tiến từ Nguyên thủy, qua Bộ phái rồi lên Đại thừa, nhằm phù hợp văn hóa dân tộc Ấn Độ và để được dân tộc chấp nhận, duy trì sự tồn tại của Phật giáo trên nền tảng văn hóa của mình.

Phật giáo tại Trung Hoa cũng thế, đến thời ngài Huệ Năng là người Trung Hoa, mang tâm hồn của Trung Hoa, đặc thù văn hóa của dân tộc Trung Hoa nên đưa Phật giáo đến đỉnh cao ở đất nước này.

Truyền trao tâm ấn chính là sự giao cảm, gặp gỡ của nhận thức, cái thấy biết đồng nhau. Chúng ta phải thấy biết như thế mới có thể tìm được pháp phương tiện thích hợp từng người, từng chỗ, từng lúc mà giảng nói khác nhau. Vì tất cả các pháp hiện hữu đều là phương tiện.

Việt Nam tiếp thu Phật giáo từ Ấn Độ và Trung Hoa, chúng ta đã chọn lọc tinh hoa để hình thành Phật giáo mang bản sắc riêng, phù hợp với tâm hồn của dân tộc Việt. Trong quá trình tiếp nhận, vận động và phát triển, kế thừa và phát huy đến đỉnh cao Phật giáo Việt Nam là Phật hoàng Trần Nhân Tông. Những gì thể hiện qua hành trạng và tư tưởng khẳng định ngài đã thấy được, biết được, chứng ngộ được những giá trị đất nước và dân tộc cần.

Đức vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng của người Việt; thấy biết được tình thế, hoàn cảnh của một nước nhỏ bên cạnh một nước lớn. Chính vì tâm tư và trăn trở cho dân tộc, nên mới có quyết sách và chiến lược đúng đắn, phù hợp, trong đó có hai lần đánh thắng quân Nguyên, một đội quân đã đánh chiếm khắp hai phần ba thế giới. Trên thế giới chỉ có Nhật Bản và Việt Nam từng đánh bại quân Mông – Nguyên. Trong khi Nhật Bản thắng quân Nguyên nhờ vào lợi thế thiên nhiên, Việt Nam chúng ta chiến thắng Mông – Nguyên trên yếu tố con người. Chính con người Việt Nam, trong lúc khó khăn nhất đã trui rèn sức chịu đựng càng vững mà làm nên điều phi thường.

Nếu có niềm tin sâu sắc vào Đại thừa, có thể thấy Trần Nhân Tông xuất hiện trong thời gian đó là để giúp cho dân tộc. Ngược dòng lịch sử, có thể thấy Trần Nhân Tông sinh ra là một con người phi thường, có mặt trên cuộc đời này để làm việc lớn. Nửa đời trước, ngài là một con người của đất nước, đóng góp vĩ đại cho dân tộc; nửa đời sau khi xuất gia tu hành thì đóng góp lớn cho đạo Phật, văn hóa và đạo đức mang bản sắc nội lực Việt Nam.

Khi đã xuất gia tu học, ý chí rất mạnh mẽ vì với ngài ngai vàng chỉ như chiếc giày rách. Từ con người lịch sử này, người xuất gia theo Phật cũng cần nhận thức công danh, phú quý cũng như mạt vàng rơi vào mắt. Vàng thì quý nhưng mạt vàng rơi vào mắt thì sẽ gây ra mù lòa. Người tu vướng mắc vào công danh, phú quý thì không thể thấy được chân lý. Làm người mà mù trước chân lý thì rất uổng phí!

Chúng ta phải thấy rằng Phật giáo có tính đa dạng, linh hoạt rất cao. Xã hội như thế nào, Phật giáo phải tùy thuận như thế để giáo hóa chúng sanh. Mỗi người có một hoàn cảnh, mỗi người có một hiểu biết, khi làm đạo chỗ nào thì tùy theo hiểu biết nơi đó, tùy hoàn cảnh và văn hóa nơi đó mà giáo hóa, đem lại lợi lạc cho số đông chớ không giáo điều, cho rằng mọi thứ phải nhất định theo sự chỉ bày của một ai đó mà không thể làm khác đi.

Nửa đời sau của ngài Trần Nhân Tông, khi làm người xuất gia, dành trọn vẹn để trùng hưng đạo Phật Việt Nam. Ngài xuất gia và hành lối sống đầu-đà, nhưng hạnh đầu-đà của Phật hoàng Trần Nhân Tông không giống như ngài Ca Diếp. Ngài Ca Diếp khi vào thành Tỳ-xá-ly, một tòa thành sang trọng để khất thực, dân chúng trong thành không tiếp đón ngài. Bởi vì, trong tâm thức của cư dân Tỳ-xá-ly không quen thuộc với hình ảnh đầu-đà ấy.

Chỉ đến khi Đức Phật biết điều đó và dạy mời ngài Ca Diếp vào và chia nửa tòa ngồi thì mọi người, trong đó có dân chúng Tỳ-xá-ly mới nhận ra sự cao quý và chấp nhận ngài Ca Diếp. Đức Phật nhân việc đó mới bảo ngài Ca Diếp tu hạnh đầu-đà như thế đã đủ, bởi cốt yếu của hạnh đầu-đà là để tâm trong sạch. Khi tâm đã trong sạch, Thánh quả đã thành thì việc hành hạnh đầu-đà không cần thiết nữa. Tuy nhiên, Tôn giả Ca Diếp xin phép Đức Phật được hành đầu-đà trọn đời vì đã quen nếp sinh hoạt ấy, trước khi đến với Phật. Vì vậy, trong giai đoạn sau của ngài Ca Diếp, hạnh đầu-đà duy trì ở việc mặc y phấn tảo và sống với tầng lớp quần chúng nghèo khổ ở Ấn Độ để tìm cách dìu dắt họ vượt thoát khổ đau thế gian. Hạnh đầu-đà của ngài Ca Diếp bấy giờ là phương tiện độ sanh.

Chúng ta cần nhận thức rõ tính phương tiện khi thấy hai hình ảnh đối lập của hai vị Thánh đệ tử Phật, đó là ngài Ca Diếp chỉ đi khất thực nơi xóm nghèo để độ người tầng lớp thấp, và ngài Tu Bồ Đề chỉ khất thực nơi nhà giàu có để độ cho tầng lớp trí thức trong xã hội Ấn Độ cổ đại.

Qua đó, chúng ta phải thấy rằng Phật giáo có tính đa dạng, linh hoạt rất cao. Xã hội như thế nào, Phật giáo phải tùy thuận như thế để giáo hóa chúng sanh. Mỗi người có một hoàn cảnh, mỗi người có một hiểu biết, khi làm đạo chỗ nào thì tùy theo hiểu biết nơi đó, tùy hoàn cảnh và văn hóa nơi đó mà giáo hóa, đem lại lợi lạc cho số đông chớ không giáo điều, cho rằng mọi thứ phải nhất định theo sự chỉ bày của một ai đó mà không thể làm khác đi.

Chúng ta học Phật nên phải nhận thức đúng đắn, hạnh đầu-đà mà Phật hoàng Trần Nhân Tông tu hành là tâm đầu-đà. Tâm chưa tốt nên phải hành đầu-đà để tâm thanh tịnh. Trên bước đường tu, hành đầu-đà để chứng nhập pháp thân. Muốn hiển lộ pháp thân phải tu Giới – Định – Tuệ – Giải thoát – Giải thoát tri kiến. Chúng ta có tâm giữ giới, có tâm định, có tâm sáng, có tâm giải thoát, có tâm không dính mắc tri kiến thì mới xây dựng được nền tảng tâm linh cho quần chúng quy ngưỡng như lời Đức Phật đã dạy.

Phật hoàng Trần Nhân Tông tu hạnh đầu-đà nhưng không ở gò mả, ngủ ở nghĩa địa, không phải đi khất thực. Bởi vì khất thực là để dẹp bỏ tâm tham ái, khi còn tham nhiễm, suy xét thì khất thực lúc đó thành ra phi pháp. Tất cả các pháp đầu-đà đều cần được ứng dụng vào cuộc sống, Phật hoàng Trần Nhân Tông hành đầu-đà khi giữ tâm thanh tịnh, tâm đầu-đà của ngài không còn vướng bận bất cứ điều gì, tâm ấy mới sáng và chứng nhập được pháp. Vì vậy, hành đầu-đà của Phật hoàng Trần Nhân Tông mới đem lại lợi ích cho Dân tộc và cho Phật giáo.

Hầu hết chúng ta chỉ lo tìm kiếm bên ngoài mà không tìm kiếm ngay trong lịch sử của dân tộc mình, lời dạy của tổ tiên, ông cha mình. Khi tâm chúng ta sáng thì mới thấy và biết được tâm của người khác.

Phật hoàng Trần Nhân Tông có bài Cư trần lạc đạo phú. Trong đó, hai câu cuối “Trong nhà có báu thôi tìm kiếm” mang giá trị rất lớn. Phật hoàng đã thấy được viên ngọc quý trong lòng, đã thấy Phật tánh nên không cần tìm kiếm, không hướng ngoại để mong cầu điều gì tốt đẹp cho mình, cho đất nước mình.

Hầu hết chúng ta chỉ lo tìm kiếm bên ngoài mà không tìm kiếm ngay trong lịch sử của dân tộc mình, lời dạy của tổ tiên, ông cha mình. Khi tâm chúng ta sáng thì mới thấy và biết được tâm của người khác. Như cách Đức Điều ngự Trần Nhân Tông nhìn thấy pháp khí Đại thừa và chọn người để gởi gắm, truyền trao trọng trách khi gặp Đồng Kiên Cương – để chúng ta có Tổ Pháp Loa khi tuổi mới ngoài hai mươi. Phật hoàng Trần Nhân Tông cũng không dạy cho Đồng Kiên Cương những điều cao siêu mà chỉ dạy Luật Tỳ-ni. Còn về tâm pháp, giữa Phật hoàng và Pháp Loa có sự tương cảm do Phật tánh sáng soi, nên truyền thừa giữa hai vị là tâm truyền. Và truyền thừa mà Phật hoàng muốn chúng ta thấy, biết, như đã truyền cho Pháp Loa là làm được những điều có ích, trước hết là cho Dân tộc và Phật giáo.

Tôi cũng mong tất cả Tăng Ni, đặc biệt là các vị tham dự Tuần huân tu năm nay cùng suy ngẫm, xem đó là một công án, để sau khi kết thúc 10 ngày huân tu trình kiến giải trước Giác linh Đức Đệ nhất Pháp chủ GHPGVN (Đại lão Hòa thượng Thích Đức Nhuận) nhân tưởng niệm ngày ngài viên tịch, do Hội đồng Chứng minh tổ chức tại Việt Nam Quốc Tự.

Đại lão Hòa thượng Thích Trí Quảng

(Đạo từ của Đức Pháp chủ GHPGVN trong lễ Tưởng niệm 716 năm Phật hoàng Trần Nhân Tông viên tịch, tại Việt Nam Quốc Tự ngày 1-12-2024, Phước Hiền lược ghi)

Theo từ điển “vas”, tiếng Pali có nghĩa là mưa và “vassavasa” có nghĩa là nơi cư trú trong mùa mưa; tiếng Hán là 雨安居 (vũ an cư), tiếng Việt là an cư. Mùa mưa ở Ấn Độ kéo dài khoảng ba đến bốn tháng, từ tháng 6/tháng 7 đến tháng 10/tháng 11 âm lịch hàng năm. Do khả năng gây nguy hiểm cho bản thân và cây cối cùng các sinh vật sống trên mặt đất khi đi bộ, các nhà sư Phật giáo vào thời Đức Phật được yêu cầu phải ở lại một nơi trong mùa mưa. Các nhà sư có thể tận dụng ba tháng an cư mùa mưa để tăng cường thực hành tâm linh của mình như học tập, đọc kinh và thiền định.

Nguồn gốc an cư

Những nhà khổ hạnh thuộc các giáo phái tôn giáo khác ở Ấn Độ có truyền thống ở một nơi vào mùa mưa. Ví dụ, trong đạo Jain (Kỳ-na giáo), các đệ tử được hướng dẫn không được đi từ làng này sang làng khác và phải ở một chỗ trong mùa mưa.

Phật giáo vào thời kỳ đầu không có chùa chiền hay tu viện, các nhà sư chủ yếu sống trong rừng hoặc dưới gốc cây, đi từ làng này sang làng khác để khất thực và truyền bá giáo lý. Mặc dù Đức Phật và các nhà sư thường trú ngụ tại một nơi trong mùa mưa, nhưng có một số người thường đi bộ từ nơi này sang nơi khác, ngay cả trong mùa mưa. Họ bị mọi người chỉ trích vì hai lý do chính. Thứ nhất, các nhà sư đang tự đặt mình vào nguy hiểm vì đường đi lầy lội và phủ đầy nước cùng các vật nguy hiểm. Thứ hai, họ vô tình làm hỏng cây cối cũng như tổn hại các sinh vật nhỏ nhít có rất nhiều trên mặt đất ẩm ướt. Mọi người thắc mắc tại sao các nhà sư Phật giáo không thể ở một nơi trong mùa mưa trong khi các nhà khổ hạnh của các tôn giáo khác đã làm như vậy. Xem xét những yếu tố này, Đức Phật sau đó đã chế luật, bắt buộc các nhà sư Phật giáo phải ở một nơi trong ba tháng mùa mưa.

Các đệ tử Phật tử cần phải tuân thủ an cư

Đệ tử của Đức Phật có bốn chúng: Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ. An cư kiết hạ được áp dụng cho các Tăng Ni Phật giáo đã thọ giới đầy đủ. Thâm niên của một Tỳ-kheo hoặc Tỳ-kheo-ni có thể được tính bằng số lần an cư kiết hạ mà họ đã tuân theo. Các Sa-di, Sa-di-ni có thể tham gia an cư tập sự.

Các đệ tử Phật tử tại gia không phải yêu cầu phải tuân thủ an cư kiết hạ nhưng họ có thể sử dụng thời gian đó để tăng cường việc học và thực hành giáo lý. Họ có thể tạo công đức bằng cách cung cấp nhu yếu phẩm cho các nhà sư đang tuân thủ an cư kiết hạ, những người sẽ dạy họ giáo lý Phật giáo. Vì vậy, các hoạt động trong thời gian an cư kiết hạ có thể mang lại lợi ích chung cho cả các Tăng sĩ và các đệ tử tại gia.

Thời gian an cư

Các nhà sư Phật giáo thực hiện an cư mùa mưa được yêu cầu ở lại một nơi trong thời gian ba tháng. Ở Ấn Độ và các quốc gia Đông Nam Á khác, các nhà sư sẽ bắt đầu an cư mùa mưa vào ngày trăng tròn của tháng 6 và kết thúc vào ngày trăng tròn của tháng 9 âm lịch (tiền an cư). Ngoài ra còn có một giai đoạn an cư mùa mưa thứ hai bắt đầu vào ngày trăng tròn của tháng 7 và kết thúc vào ngày trăng tròn của tháng 10 (gọi là hậu an cư). Các nhà sư Phật giáo Bắc truyền thực hiện an cư mùa mưa vào khoảng thời gian giữa các tháng 4/tháng 5 và tháng 7/tháng 8 âm lịch.

Nơi thích hợp cho an cư

Địa điểm an cư nên thuận lợi cho việc duy trì giới luật và thiền định, các tín đồ tại gia có thể tham dự để cung cấp nhu yếu phẩm và nhận được sự hướng dẫn tâm linh.

Vào thời Đức Phật, khi không có nơi cư trú cố định, các nhà sư thường dựng lên một nơi cư trú tạm thời để ở trong thời gian an cư. Về sau hàng tín đồ tại gia đã xây dựng các tinh xá, Đức Phật cùng Tăng đoàn thường an cư mùa mưa trong các tinh xá như Trúc Lâm, Kỳ Viên…

Tu học trong an cư

An cư là cơ hội tốt cho các nhà sư học hỏi và thực hành giới luật cùng thiền định. Có nhiều trường hợp các nhà sư chứng đắc Thánh quả trong thời gian an cư mùa mưa, đặc biệt là vào thời Đức Phật. Họ có nhiều thời gian hơn để học hỏi kinh nghiệm từ các bậc thầy và thảo luận giáo pháp với các nhà sư khác. Họ cũng có nhiều thời gian hơn để giảng dạy giáo lý cho các tín đồ tại gia. Trong thời gian an cư, các nhà sư có thể rời khỏi chùa để chăm lo cho các nhu cầu tôn giáo của tín đồ như thường lệ nhưng họ phải trở về chùa trước khi màn đêm buông xuống.

Những người tại gia có thể tận dụng ba tháng an cư kiết hạ của chư Tăng để tạo công đức bằng cách bảo trợ và hộ trì. Đây cũng là cơ hội để họ đến chùa thường xuyên hơn, tuân thủ các giới luật cao hơn (thọ năm giới đầy đủ hay thọ giới bát quan trai), lắng nghe các nhà sư thuyết pháp, thảo luận các chủ đề về giáo lý, đọc tụng kinh Phật, và bắt đầu hoặc phát triển thêm việc thực hành thiền định. Một số người có thể muốn lập một số lời nguyện cụ thể để từ bỏ các thói quen như uống rượu hoặc tuân thủ năm giới nghiêm ngặt hơn trong ba tháng.

Việc vắng mặt tại trụ xứ an cư

Có một số tình huống hợp pháp, nhà sư có thể xuất chúng và trở về trong vòng bảy ngày mà không vi phạm giới luật. Theo chú giải, nếu có yêu cầu và lý do hợp lệ: vì người đau ốm, người già yếu, người cần chăm sóc gia đình, người đi công tác, người có trách nhiệm với đạo pháp, người có bổn phận cộng đồng và người đang trong hoàn cảnh khó khăn, nhà sư có thể đi và trở về trú xứ an cư trong vòng bảy ngày.

Lễ Tự tứ

Vào cuối ba tháng an cư kiết hạ, các nhà sư sẽ thực hiện lễ Tự tứ để đánh dấu sự kết thúc của an cư kiết hạ. Tại buổi lễ này, chỉ có sự tham dự của các nhà sư đã tham gia an cư kiết hạ, họ cùng nhau, không phân biệt tuổi đạo, chỉ ra bất kỳ sai sót nào của đại chúng trong thời gian an cư. Nếu bất kỳ nhà sư nào nhìn thấy, nghe thấy hoặc nghi ngờ một lỗi trong hành vi của một nhà sư khác thì có thể chỉ ra, thảo luận và đề xuất các biện pháp thích hợp để sám hối (sửa lỗi) khiến cho cả đại chúng đều thanh tịnh.

Tạm kết

Ba tháng an cư là một cơ hội tuyệt vời để tăng cường thực hành tâm linh. Việc cư trú tại một nơi, hạn chế đi lại và các hoạt động bên ngoài sẽ cung cấp thời gian để học hỏi, thực hành thiền định, tăng cường sự hòa hợp giữa các nhà sư.

Đây cũng là thời điểm thuận lợi để các tín đồ tại gia tham gia vào các hành động tạo công đức và học hỏi những lời dạy của Đức Phật. Họ cũng có thể tham gia vào việc tuân theo các giới luật cao hơn và thực hành thiền định.

An cư kiết hạ là một sự kiện thường niên cho thấy tầm quan trọng của sự phụ thuộc lẫn nhau giữa cộng đồng tu sĩ Phật giáo và các đệ tử tại gia vì lợi ích của cả hai nhóm. Điều này sẽ giúp cho giáo lý của Đức Phật và giới luật tồn tại, phát triển trong thời gian dài vì an lạc và lợi ích của nhân loại.

Thích Lệ Di/Báo Giác Ngộ

Năm công đức lạy Phật thật cụ thể và rõ ràng. “Một là xinh đẹp, hai là tiếng hay, ba là lắm tiền nhiều của, bốn là sinh nhà trưởng giả, năm là chết sinh lên trời, các cõi lành”. Vấn đề được đặt ra là vì sao lạy Phật thì thành tựu năm công đức này?

Trước hết nhờ “Như Lai có tín, có giới, có văn, có tuệ, có sắc thiện thành tựu, cho nên thành tựu năm công đức”. Chư Phật và Bồ-tát là những bậc giác ngộ, có vô lượng công đức phước báo. Tín, giới, văn, tuệ là đức bên trong; sắc thiện là hình tướng bên ngoài. Sắc thiện là 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp. Ngoài tướng hảo quang minh, sắc thiện là nét trí tuệ và từ bi sáng ngời khiến cho người lễ bái sinh lòng cảm phục và quy kính.

Công đức đầu tiên, “Chính do vì thấy hình ảnh Phật mà phát tâm hoan hỷ, vì lý do này nên được xinh đẹp”. Tượng Phật và Bồ-tát cần tôn tạo đủ hảo tướng. Thấy Phật liền sinh tâm hoan hỷ. Các Ngài có vô biên thân, ứng hóa thân trong loài người phải là người hội đủ các yếu tố ngoại hình lý tưởng. Người có thiện căn thấy Phật liền sinh lòng cảm mến như cha mẹ hiền, “Tứ sinh chi từ phụ (cha lành của bốn loại)”. Thấy Phật và Bồ-tát liền cảm mến, hân hoan vui vẻ, muốn nương tựa dài lâu bên Ngài. Lạy Phật với lòng vui nên thành tựu phước báo xinh đẹp.

Công đức lạy Phật tiếp theo là được tiếng hay. “Nhờ thấy hình ảnh Như Lai, đã tự xưng hiệu niệm ba lần, ‘Nam-mô Như Lai Chí chơn Đẳng chánh giác’. Vì lý do này nên được âm thanh hay”. Thường thì chúng ta xưng niệm danh hiệu trước rồi mới lễ bái, nhờ đó mà thành tựu công đức. Tiếng hay là nói ra lời ái ngữ, hòa nhã, người nghe cảm mến và quý thương. Công đức này không phải ước muốn là được. Phải có nhân lành xưng tán danh hiệu Phật từ nhiều đời.

Trước khi lạy Phật, chúng ta thường sắm sửa hương đèn hoa trái dâng cúng. Lễ phẩm cúng Phật đầy đủ là lục cúng, nếu giản đơn là cây hương, cành hoa, ngọn nến, giọt dầu, hoặc chén nước trong sạch, miễn có lòng thành. “Do thấy Như Lai mà bố thí lớn, rải hoa, đốt đèn và thí những vật khác. Vì nhân duyên này được nhiều của báu”. Nhờ cúng dường Tam bảo mà thành tựu phước báu nhiều tài sản, vật chất đủ đầy, không bao giờ bị thiếu thốn.

Công đức tiếp theo của lạy Phật là được sinh vào nhà tôn quý, trưởng giả. “Khi thấy thân Như Lai, tâm không đắm nhiễm, gối phải quỳ sát đất, chắp tay chí tâm lạy Phật, do nhân duyên này sinh nhà trưởng giả”. Nhờ tâm trong sạch và cung kính, gieo mình kính lễ năm vóc sát đất mà được công đức tôn quý, cao sang. Lạy Phật cốt ở tâm tôn kính và lòng chí thành. Không vì sợ hãi hay cầu xin mà lạy Phật. Chỉ vì Phật và Bồ-tát là những bậc phước trí vẹn toàn, là thầy của trời người, là bậc giác ngộ và giải thoát nên con kính lễ và nguyện noi gương Ngài.

Cuối cùng, lạy Phật được phước sinh về cõi lành. “Theo thường pháp của chư Phật Thế Tôn, những chúng sinh nào đem năm duyên sự lạy Như Lai liền sinh lên trời, cõi lành”. Chư Phật là ruộng phước tối thượng. Kính lễ các Ngài chắc chắn được vô lượng công đức. Cõi lành bao gồm phước báo nhân thiên. Nếu sinh làm người thì ở bậc trên, cao sang quyền quý. Nếu sinh làm trời hưởng phước thù thắng, vi diệu ở cõi trời. Tuy ở trong Dục giới nhưng không rơi vào ba đường ác địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh.

Như vậy, lạy Phật là hành động của thân nhưng pháp tu này còn bao gồm cả miệng và ý, ba nghiệp đều hướng Phật. Nói cách khác là nhiếp ba nghiệp vào thanh tịnh. Đồng thời, pháp tu lạy Phật còn kết hợp quán tưởng, buông bỏ ngã mạn, tiêu trừ chấp thủ, cúng dường bố thí. Có sự kết hợp nhiều pháp tu thông qua hình thức lễ bái chứ không đơn thuần là lễ lạy.

Khổ đau của con người do khẩu nghiệp bất thiện tạo ra không phải là ít. Niệm hồng danh Phật để nhớ nghĩ đến và học theo công hạnh Ngài. Nguyện nói lời chân thật, đoàn kết, yêu thương, nói ra lời mang đến lợi ích cho người. Niệm Phật càng nhiều thì tâm Phật càng hiển lộ và luôn được bình an.

Trước khi lạy Phật là quán tưởng công đức của Như Lai. Thường thì nhớ nghĩ đến Phật, niệm Nam-mô Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Pháp này còn gọi là niệm ân đức Phật bảo. Kinh văn này dạy quán tưởng Như Lai với tín, giới, văn, tuệ, sắc thiện thành tựu.

Nhìn Phật tướng hảo quang minh liền sinh lòng hoan hỷ và tịnh tín. Rất nhiều người có căn lành này, thấy Phật liền vui. Chính việc thấy Phật đã tiếp thêm nguồn năng lượng bình an, hoan hỷ. Hình ảnh Đức Phật thêm một lần nữa được khắc ghi sâu đậm trong tâm. Về sau, nghĩ đến Phật cũng an vui như khi nhìn thấy. Đây chính là công đức nhiếp tâm ý hướng Phật.

Miệng niệm hồng danh Phật, tịnh hóa khẩu nghiệp. Khổ đau của con người do khẩu nghiệp bất thiện tạo ra không phải là ít. Niệm hồng danh Phật để nhớ nghĩ đến và học theo công hạnh Ngài. Nguyện nói lời chân thật, đoàn kết, yêu thương, nói ra lời mang đến lợi ích cho người. Niệm Phật càng nhiều thì tâm Phật càng hiển lộ và luôn được bình an.

Thân cung kính lễ bái Phật, năm vóc sát đất, chí thành kính lễ. Lạy Phật để học theo Phật, nguyện sống trí tuệ và từ bi. Lạy Phật là biểu hiện cụ thể nhất của lòng tôn kính và kết tinh các pháp quán niệm. Nhờ đó mà thành tựu công đức.

Thế nên, hàng đệ tử Phật gặp tôn tượng Ngài cần chí thành lễ bái. Dâng hương hoa, đốt nhang đèn cúng dường, ý quán tưởng công đức và tướng hảo, miệng thầm niệm hồng danh, thân trang nghiêm tề chỉnh cung kính lễ bái. Lễ lạy Tam bảo ba lạy, lễ bái nhiều hơn nữa lại càng hay. Lễ bái đúng như pháp sẽ thành tựu công đức vô lượng.

Nhiên Đạo/Báo Giác Ngộ

Khi còn nhỏ, chúng ta chỉ muốn chơi nhưng bị hạn chế. Chúng ta phải học và sẽ có những môn học ta thích, những môn ta không thích. Khi được có thời gian để chơi, thì ta rất hạnh phúc. Bởi vì đó là lúc chúng ta không cần phải sử dụng tâm trí, suy tư, tính toán. Chúng ta mong chờ thời điểm này. Nhưng trong thời đại ngày nay, trẻ em không cần phải chờ đợi thời gian để chơi như vậy, bởi vì có rất nhiều trò chơi điện tử mà chúng có thể chơi bất cứ lúc nào. Sau đó chúng trở nên nghiện trò chơi.

Vì vậy, thay vì nhận được kiến thức từ việc học, chúng lại nghiện chơi game. Và dù cha mẹ có cố gắng ngăn chặn chúng đến mức nào, cũng không hiệu quả. Đôi khi các biện pháp mà cha mẹ phải áp dụng để kiểm soát chúng có thể trở nên rất cực đoan. Một số đứa trẻ thậm chí còn tự kết liễu đời mình, bởi vì chúng nghiện trò chơi và chúng muốn có tự do. Nhưng sự tự do này của chúng là từ việc muốn làm theo sở thích của mình. Làm những việc chúng hài lòng mà không nghĩ rằng nó làm hại bản thân và người khác.

Thời đại này khá khó khăn và đáng lo ngại. Chúng ta muốn chơi, rồi nghiện game, nghiện máy tính và nghiện điện thoại thông minh. Những người đi làm cũng thế. Ai cũng muốn tự do làm công việc của họ. Nhưng đôi khi ông chủ nói rằng trong khi làm việc, họ không được phép sử dụng điện thoại, chơi game, và những thứ tương tự. Đôi khi người chủ có thể kiểm soát họ, đôi khi không thể. Đó là một vấn đề tại các nơi làm việc. Không ai muốn bị các quy tắc kiểm soát. Nhưng đến lúc trả lương, thì họ muốn có quy tắc, rằng hôm nay ông chủ phải trả tiền cho họ. Thậm chí không thể thiếu một đồng, ngay cả một xu bị thiếu cũng không được. Đây là quyền của người lao động. Nhưng họ không muốn làm bất cứ điều gì tốt đẹp, họ không muốn cạnh tranh, không muốn kiên nhẫn, chịu đựng, và nhiều phẩm chất tốt đẹp khác.

Trong giáo pháp, có đức tính quan trọng là kham nhẫn (khanti), kiên nhẫn và chịu đựng. Nhưng sự kham nhẫn này phải có trí tuệ, mới có thể giúp ta thoát khỏi những điều ràng buộc ta.

Chúng ta có thể thấy ở Ấn Độ, Mahatma Gandhi là một người có kiến thức, được giáo dục tốt, có mức độ chánh niệm và trí tuệ cao, và là người có thể dẫn dắt Ấn Độ thoát khỏi những kẻ cai trị. Và điều này đã được thực hiện bằng cách sử dụng sự kham nhẫn này. Chiến đấu với phương thức bất bạo động. Và cuối cùng ông đã chiến thắng.

Vì vậy, sự kham nhẫn sẽ đưa ta đến tự do thực sự. Tại nơi làm việc, nếu chúng ta là một nhân viên, bị sếp phàn nàn, chỉ trích, hoặc những thứ khác, thì ta cần phải nhẫn nhịn, chịu đựng. Đôi khi ta có lý do riêng, nhưng nếu ta tranh luận với sếp, mặc dù ta có thể đúng, nhưng đó không phải là điều sếp muốn nghe, thì ta có thể mất việc. Tất cả những nỗ lực đi tìm việc trước đây của ta đều bị mất. Điều này là do chúng ta đã không chịu đựng được các đối tượng cảm giác (tâm trạng hoặc cảm xúc) đến từ việc làm chung với sếp hoặc với đồng nghiệp. Hoặc nếu ta là ông chủ, thì chúng ta cũng cần kiên nhẫn với tất cả các đối tượng giác quan (tâm trạng và cảm xúc) đến từ các nhân viên.

Đôi khi sự việc không đi theo cách mình muốn, nên ta phải huân tập để có được sự kham nhẫn. Sự kham nhẫn sẽ đưa chúng ta đến tự do như thế nào? Khi kham nhẫn phát sinh, chúng ta gọi đây là có giới (sila), đạo lý. Muốn sống với đạo lý, chúng ta cần phải có rất nhiều sự nhẫn nhịn. Giống như chúng ta quyết tâm không la mắng, không lạm dụng, hoặc đổ lỗi cho bất cứ ai. Khi có người đến thử thách, ta sẽ có những cảm giác không hài lòng phát sinh, có sự tức giận dữ dội xuất hiện trong tâm. Chúng ta sẽ phải chịu đựng chúng, sẽ không trả lời gay gắt, không la mắng. Điều này thật khó khăn, thật phiền não.

Nhưng chúng ta cần phải tiếp tục rèn luyện. Cho dù ta là tu sĩ hay cư sĩ, phải giữ giới luật và các quy định của tu viện hay của tổ chức thế tục. Không phải là ta không có bất kỳ ý nghĩ, tâm trạng hay cảm xúc xấu. Ngay cả giữa các nhà sư sống cùng nhau cũng có thể có sự tức giận, không hài lòng. Vì vậy, đối với những tâm trạng khác nhau như thế, chúng ta cần phải sử dụng sự kham nhẫn của mình, để định tâm có thể phát sinh. Bởi vì nếu chúng ta làm theo suy nghĩ và cảm xúc xấu của mình, thì định tâm sẽ không có mặt.

Vì vậy, muốn tự do thì chúng ta cần phải kham nhẫn. Khi chúng ta có thể làm điều đó, thì từng chút một tâm trí sẽ phát triển định sâu (samadhi). Tâm ta có thể được giải thoát khỏi tất cả các đối tượng cảm giác tiếp xúc với nó. Ta có thể để chúng đi. Ta có thể đặt chúng xuống. Ban đầu, có thể chúng ta không thể làm những điều này. Tại sao vậy? Đó là vì chánh niệm và định của chúng ta còn quá yếu. Vì vậy, chúng ta chạy theo những đối tượng cảm giác này.

Có một phụ nữ hỏi Thiền sư Ajahn Chah phải làm gì để chiến thắng cơn giận của mình. Thiền sư Ajahn Chah hỏi cô: “Ai sở hữu cơn giận này? Nó có phải của cô không?”. Người phụ nữ trả lời: “Đúng vậy. Sự tức giận và thù hận là của con”. Thiền sư Ajahn Chah nói: “Nếu cơn giận thực sự là của cô, thì cô có thể bảo cơn giận biến mất, bởi vì nó là của cô. Bảo cơn giận đừng ở lại với cô nữa”.

Nhưng nếu cơn giận không phải là của bạn, bạn không thể kiểm soát nó, thì điều đó có nghĩa là bạn gắn kết với cơn giận đó như là của bạn. Và khi nó là một phần của cá nhân bạn, thì đau khổ phát sinh. Nhưng trên thực tế, sự tức giận này không phải của bất kỳ ai. Nếu cơn giận đó là của ta thì ta có thể ra lệnh cho nó biến mất. Ta có thể sai khiến nó. Nhưng ở đây, chúng ta không thể ra lệnh cho nó biến mất, phải không? Vì vậy, đừng hài lòng hay không hài lòng với nó. Bởi vì nó là như vậy. Đừng rơi vào cái hố mà đối tượng giác quan đã đi vào. Chỉ cần biết rằng sự tức giận không phải là của ta.

Nhưng liệu chúng ta có thể làm được điều này không? Lúc đầu, nếu tâm ta đủ mạnh, thì ta có thể buông bỏ nó. Chúng ta có thể kìm nén cơn giận đó ngay lập tức. Ở đây, Ajahn Chah đã dạy theo cách mà chúng ta có đủ trí tuệ để buông bỏ. Nếu chúng ta không thể làm điều đó, và tâm ta bám chấp vào đó, thì trước tiên ta cần phải thực hành. Làm thế nào để thực hành? Chúng ta cần phải rèn luyện chánh niệm thật tốt. Chúng ta phải có định tâm vững chắc. Chúng ta cố gắng suy ngẫm tại sao ta tức giận, tại sao ta không hài lòng, tại sao ta có ác ý, và có những suy nghĩ có hại? Chúng ta phải tự hỏi điều này mỗi ngày. Chúng ta sẽ cố gắng làm những điều này. Được vậy, chúng ta có thể khắc phục tâm trạng và cảm xúc trong tâm. Tâm ta rồi sẽ thực sự tự do.

Đây là lòng tốt, có giới pháp, đạo đức. Nhưng nếu một người làm sai về mặt giáo pháp, thì người đó có thể mất tự do, và bị cầm tù. Đây là sự mất tự do. Vì vậy, chúng ta phải cắt đứt điều này bằng cách từ bỏ việc làm sai trái trước. Không làm điều đó. Chúng ta muốn tự do thực sự, vì vậy chúng ta phải có giới. Nếu ta muốn tâm có được sự giải thoát khỏi các đối tượng giác quan (tâm trạng và cảm xúc), thì chúng ta cần phải rèn luyện chánh niệm, để có định tâm vững chắc, để trí tuệ có thể phát sinh. Sau đó chúng ta suy ngẫm để nhìn vào tất cả mọi thứ. Chúng ta không nên rơi vào và đắm chìm trong tất cả các đối tượng giác quan này. Chúng ta nên buông chúng. Cho dù hài lòng hay không hài lòng, chúng ta nên để đối tượng giác quan đó qua đi. Nếu tâm ta mạnh mẽ, thì cuối cùng ta sẽ có thể buông bỏ chúng.

Nếu chúng ta chưa thể buông bỏ bất cứ điều gì – vì chúng ta chưa có trí tuệ, chánh niệm của chúng ta yếu ớt, định của chúng ta không vững chắc, và tâm ta chạy đuổi theo tất cả các đối tượng giác quan – thì điều quan trọng ở đây là chịu đựng nó. Sự kham nhẫn này là đức tính của người trí. Điều này sẽ rèn luyện tâm ta và sẽ đưa ta đến thành công.

Giống như Đức Phật khi Ngài tu tập hạnh Bồ-tát, có một số kiếp Ngài cũng là tu sĩ, nhưng Ngài không có bình an, tâm trí của Ngài không yên tĩnh nhưng đã có thể chịu đựng được các trạng thái tâm này. Trong việc rèn luyện và phát triển tâm trí, sự kham nhẫn của Ngài là cao tột. Vì vậy, mong rằng chúng ta có thể rèn tâm, luyện trí để có sự kham nhẫn, rồi sau đó chúng ta sẽ có thể tiến bộ để có tâm tự do thực sự.

(Lược dịch từ Living Freely, Ajahn Anan’s Podcast)

Ajahn Anan Akiñcano (Diệu Liên Lý Thu Linh dịch, 11-2024)

“Một thời, Đức Phật trú tại vườn Cấp Cô Độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ, Bà-la-môn Sanh Lậu đến chỗ Thế Tôn, đảnh lễ sát chân, rồi ngồi qua một bên, bạch Đức Thế Tôn:

• Thế nào, thưa Cù-đàm, có nhân duyên gì, có hành vi nào đời trước khiến cho loài người này có tận, có diệt, có giảm thiểu? Xưa là thành quách, hôm nay đã hoại vong. Xưa có người dân, hôm nay bãi hoang?

Thế Tôn bảo:

• Bà-la-môn, nên biết, do những hành động của nhân dân này phi pháp nên khiến xưa có thành quách hôm nay bị ma diệt, xưa có người dân hôm nay bãi hoang, đều do dân sống xan tham trói buộc, quen hành ái dục đưa đến, khiến cho mưa gió không đúng thời, gieo trồng hạt mầm không phát triển. Lúc đó, nhân dân chết đầy đường.
• Bà-la-môn nên biết, do nhân duyên này nên đất nước bị hủy hoại, nhân dân không đông đúc.
• Lại nữa, Bà-la-môn, việc làm của con người là phi pháp gây nên sấm, sét, chớp giật tự nhiên; trời giáng mưa đá phá hoại mùa màng. Bấy giờ, người dân chết khó kể xiết.
• Lại nữa, Bà-la-môn, những việc làm của con người phi pháp, đấu tranh lẫn nhau, hoặc dùng nắm tay đấm nhau, hoặc gạch đá ném nhau, mọi người tự táng mạng mình.
• Lại nữa, Bà-la-môn, con người ấy đã đánh nhau nên chỗ ở mình không yên, quốc chủ không an ninh. Họ khởi binh chủng công phạt lẫn nhau, dẫn đến nhiều người chết khó tả, hoặc có người bị đao, hoặc có người bị tên bắn chết. Như vậy, này Bà-la-môn, do những nhân duyên này, khiến số người giảm bớt, không đông đúc lại được.
• Lại nữa, Bà-la-môn, vì những việc làm của con người là phi pháp, nên khiến thần kỳ không giúp cho được thuận tiện, hoặc gặp khốn ách tật bệnh nằm liệt giường, người trừ khỏi thì ít, người dịch chết thì nhiều. Này Bà-la-môn, đó gọi là vì nhân duyên này khiến dân giảm thiểu, không còn đông đảo nữa”.

(Kinh Tăng nhất A-hàm, phẩm 34. Đẳng kiến, kinh số 10 [trích])

Theo tuệ giác của Thế Tôn, đất nước sẽ suy vong khi có nhiều người sống phi pháp, vô đạo đức. Tham lam vô độ, ai cũng tìm cách tư lợi, vun vén cho riêng mình là nguyên nhân cơ bản khiến cho đất nước suy yếu. Sống phóng túng, buông thả theo dục vọng, ăn chơi trụy lạc khiến tệ nạn xã hội tràn lan, làm gia tăng bất ổn trong xã hội. Bên trong đất nước, nếu có nhiều người tánh tình hung bạo, lấy mạnh hiếp yếu, thường xuyên gây hấn, bức hại lẫn nhau sẽ khiến rối loạn, mất an ninh trật tự. Bên ngoài, nếu không khéo giao hảo sẽ dẫn đến chiến tranh, người dân chịu chết chóc, quê hương bị tàn phá.

Những ai từng nghiên cứu lịch sử nhân loại sẽ thấy rõ điều này, hệ quả tất yếu của đạo đức suy đồi. Pháp thoại này, Đức Phật còn chỉ ra một khía cạnh sâu kín hơn, đó là do đạo đức suy đồi nên phước báo của cộng đồng bị tổn giảm, các bậc hộ pháp thần minh không che chở nên xảy ra thiên tai, dịch bệnh, đói kém, ly loạn.

Vì thế, để chấn hưng đất nước, ngoài các biện pháp phát triển kinh tế, cần chú trọng đến phát huy đạo đức. Người dân tự giác sống theo pháp luật, người có niềm tin cần sống đúng với luật đạo, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của cha ông chính là thực hành đạo đức, góp phần giúp ổn định xã hội, đưa đất nước đến giàu mạnh, thái bình.

Quảng Tánh/Báo Giác Ngộ

• Tôi có điều muốn hỏi, Nhân giả có rảnh để giải đáp cho chăng?

Tôn giả Xá-lợi-phất trả lời:

• Tùy theo những gì Nhân giả hỏi, nếu tôi biết, tôi sẽ trả lời.

Tôn giả Ma-ha Câu-hi-la hỏi Tôn giả Xá-lợi-phất:

• Gọi là vô minh, vậy thế nào là vô minh?

Tôn giả Xá-lợi-phất trả lời:

• Là không biết. Không biết tức là vô minh. Không biết cái gì? Không biết như thật mắt là vô thường; đó gọi là không biết. Không biết như thật mắt là pháp sanh diệt, đó gọi là không biết. Đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng lại như vậy. Như vậy, Tôn giả Ma-ha Câu-hi-la đối với sáu xúc nhập xứ này mà không như thật thấy, biết, không vô gián đẳng, ngu si, không sáng, tối tăm, đó gọi là vô minh.

Tôn giả Ma-ha Câu-hi-la lại hỏi Tôn giả Xá-lợi-phất:

• Gọi là minh, vậy thế nào là minh?

Tôn giả Xá-lợi-phất trả lời:

• Là biết. Biết tức là minh. Biết những gì? Mắt là vô thường, nên biết như thật mắt là vô thường; mắt là pháp sanh diệt, nên biết như thật mắt là pháp sanh diệt. Đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý lại cũng như vậy. Thưa Tôn giả Ma-ha Câu-hi-la, đối với sáu xúc nhập xứ này mà như thật biết, thấy, sáng tỏ, giác ngộ, có trí tuệ, có vô gián đẳng, đó gọi là minh.

Bấy giờ, hai vị Chánh sĩ đều tùy hỷ, mỗi người trở về chỗ của mình.

(Kinh Tạp A-hàm, kinh số 251)

Thì ra, minh hay tuệ giác không ở đâu xa mà có ngay trong cuộc sống hiện tại của chúng ta. Ngay nơi sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) của mình, hãy quán sát để thấy biết rõ chúng vô thường, là pháp sinh diệt. Cái khó là chúng ta không phải lúc nào cũng tỉnh giác để hiện quán (vô đẳng giác), thấy rõ đương tại các pháp đang sinh diệt trong từng sát-na.

Sáu căn vô thường sinh diệt lại tiếp xúc với sáu trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) cũng vô thường sinh diệt. Do tiếp xúc làm duyên nối căn trần lại với nhau mà từ đó sinh yêu ghét. Vô minh hay có minh xuất hiện trong khoảnh khắc này và dẫn ta đi về vô tận thăng trầm khổ vui hay nhẹ nhàng an yên trong cuộc sống.

Không thường biết (vô minh) thì mọi thứ đều thật, mọi khổ vui trong cuộc đời đều hiện hữu rất thật. Từ đó mà rong ruổi tìm cầu, nắm giữ điều yêu thích và chối bỏ, xua đuổi những điều chán ghét. Vòng luẩn quẩn yêu ghét của cuộc sống sẽ chấm dứt khi tâm ta sáng tỏ, thấy căn trần đều hư giả thì nhẹ nhàng xả buông mọi thứ. Thường minh, tức luôn thấy biết rõ ràng tính duyên sinh giả hợp của pháp thì tự khắc an yên.

Quảng Tánh (Báo Giác Ngộ số 1037)

Trước khi xuất gia, Đức Phật là một thái tử, sinh ra và lớn lên trong cảnh giàu sang, với cuộc sống đầy đủ về cả vật chất lẫn tinh thần. Tuy nhiên, những lần dạo chơi ngoài thành Ngài đã chứng kiến cảnh già, bệnh, chết và gặp một vị Sa-môn. Từ đó, Ngài quyết tâm từ bỏ tất cả để tìm kiếm sự giải thoát khỏi khổ đau.

Điều đầu tiên cần nói đến là sự từ bỏ phi thường của Ngài khi còn sống trong hoàng gia. Thái tử Tất-đạt-đa đã rời bỏ cung điện, ngai vàng, gia đình, vợ con và những dục vọng vật chất của thế gian. Đây là một việc khó làm, vì người đời thường mưu cầu danh vọng và lợi ích, đôi khi bất chấp cả đạo lý. Ngược lại, Ngài đã vượt qua những ham muốn tầm thường đó và quyết tâm từ bỏ tất cả để theo đuổi mục tiêu cao cả, giác ngộ và giải thoát. Sự từ bỏ ấy đã thể hiện sự cao thượng vô biên của Ngài.

Trong kinh Tịnh bất động đạo (Trung A-hàm, số 75), Đức Phật dạy rằng: “Dục là vô thường, hư ngụy, giả dối. Đã là pháp giả dối thì huyễn hóa, khi cuống, ngu si. Dầu là dục của đời nay hay là dục của đời sau, tất cả đều là cảnh giới của ma, là miếng mồi của ma. Nhân những thứ ấy mới sanh ra vô lượng pháp ác bất thiện, tham lam, sân nhuế và đấu tranh, làm chướng ngại cho sự tu học của Thánh đệ tử”. Tất cả dục và sắc trong hiện tại, vị lai đều là cảnh giới của ma, là mồi của ma, là chất nuôi dưỡng của ma, là lĩnh vực của ma. Bởi con người không những muốn hưởng dục đời này mà còn mong muốn hưởng dục cả đời sau. Hoặc cũng có người nhàm chán dục hiện đời nhưng lại mong ước hưởng dục đời sau, như vậy con đường sinh tử mãi mãi không dừng. Những thứ ấy là căn bệnh đã khiến cho hàng đệ tử Phật gặp nhiều trở ngại.

Trong quá trình học đạo và tu hành với hai vị thầy nổi tiếng nhất Ấn Độ thời bấy giờ là Alara Kalama và Uddaka Ramaputta, Sa-môn Cù-đàm đã đạt được tất cả những gì mà hai vị thầy chứng đắc. Tuy nhiên, những thành tựu đó vẫn chưa đáp ứng được mục tiêu ban đầu của Ngài, đó là tìm kiếm sự giải thoát hoàn toàn. Vì vậy Ngài quyết định tiếp tục ra đi, kiên định chinh phục mục tiêu cao nhất của mình. Điều này cho thấy hành trình của Đức Phật luôn có mục tiêu rõ ràng và chỉ dừng lại khi đạt được mục tiêu cuối cùng. Trong kinh Bất động lợi ích (Trung bộ, số 106) Đức Phật dạy: “Ở đây, này Ananda, một vị Tỷ-kheo hành trì như vậy và suy nghĩ: Nếu trước không có như vậy thời có thể không là của Ta. Nếu nay không có như vậy, thời có thể không là của Ta. Ta đoạn trừ những gì hiện có và những gì đã có. Và như vậy vị ấy được xả. Vị ấy hoan hỷ trong xả ấy, hoan nghênh, chấp trước xả ấy, thức lệ thuộc xả ấy và thủ trước xả ấy. Có thủ trước, này Ananda, vị Tỷ-kheo không chứng cứu cánh Niết-bàn. Bạch Thế Tôn, vị Tỷ-kheo ấy thủ trước là thủ trước chỗ nào? Này Ananda, Phi tưởng phi phi tưởng xứ”.

Tuy Phi tưởng phi phi tưởng xứ là định cao nhất trong bát định nhưng chưa phải là cứu cánh Niết-bàn. Bởi vì còn yêu mến chấp giữ trong ấy, còn giữ một niệm xả là chưa thể đạt đến cứu cánh. Tóm lại trong hai loại định mà Đức Phật đã thành tựu từ hai vị thầy Alara Kalama và Uddaka Ramaputta vẫn còn có những niệm tưởng vi tế, những tưởng đó là pháp vô thường, là khổ, là sanh diệt. Nếu chỉ còn chút tưởng vi tế cũng là vô thường, sanh diệt trong luân hồi. Trọng tâm giải thoát của bậc Thánh như Đức Phật dạy là đi thẳng đến chỗ không còn tưởng, không còn tưởng là không còn sanh, nếu còn một niệm là còn sanh, còn giữ một niệm cũng chưa đạt được Niết-bàn. Điều này cho thấy rằng việc buông bỏ đến chỗ cứu cánh là rất khó.

Trong cuộc sống đời thường, con người luôn bị cuốn vào vòng xoáy của ngũ dục, bao gồm tiền tài, sắc dục, danh vọng, ăn uống, và ngủ nghỉ. Đồng thời chấp niệm, dính mắc vào những điều đã qua hoặc mong cầu những điều chưa đến khiến tâm trí luôn bất an và đau khổ. Đối với người tu hành, những thành tựu trong khi dụng công tu thiền lại càng khó xả bỏ hơn. Vì vậy người học Phật cốt yếu phải giác ngộ dục là vô thường, là giả dối không thật, không có thứ dục nào có thể làm cho ta ưa thích, vui vẻ mà không có đau khổ.

Người luôn chạy theo dục vọng không bao giờ thấy đủ, dù có bao nhiêu tiền tài, sắc đẹp hay danh vọng, lòng tham vẫn không ngừng trỗi dậy, làm cho cuộc sống căng thẳng, mỏi mệt, không bao giờ được bình yên. Những chấp niệm khổ đau, điên đảo cũng là nhân duyên mà có, nó không thật và luôn bị vô thường chi phối, nếu đắm chìm vào những khổ đau đó, ta sẽ đánh mất những giá trị chân thật và những hoài vọng tốt đẹp trong cuộc sống. Hoặc như người tu hành thỏa mãn với những thành tựu nhỏ mà cho là đủ, họ sẽ mãi không thể thấy được giá trị của thành tựu giải thoát tối thượng.

Chúng ta cần học theo hạnh nguyện của Đức Phật, học cách buông bỏ những điều tầm thường để hướng đến những điều cao quý hơn. Sự buông bỏ ấy cần thực hiện từ hình thức bên ngoài đến nội tâm bên trong, từ những điều thô sơ đến những điều vi tế. Về hình thức các pháp đều do duyên sinh không có thực thể nên không thật, các pháp đều bị vô thường chi phối nên luôn luôn thay đổi không cố định, không có gì là trường cửu. Vì các pháp duyên sinh, vô thường mà chúng ta chấp thường rồi luyến ái nên sinh ra khổ đau.

Người luôn chạy theo dục vọng không bao giờ thấy đủ, dù có bao nhiêu tiền tài, sắc đẹp hay danh vọng, lòng tham vẫn không ngừng trỗi dậy, làm cho cuộc sống căng thẳng, mỏi mệt, không bao giờ được bình yên. Những chấp niệm khổ đau, điên đảo cũng là nhân duyên mà có, nó không thật và luôn bị vô thường chi phối, nếu đắm chìm vào những khổ đau đó, ta sẽ đánh mất những giá trị chân thật và những hoài vọng tốt đẹp trong cuộc sống.

Do đó phải quán xét rõ ràng các pháp là duyên hợp, vô thường nên không thật có, buông dần những điều dính mắc vào pháp trần, những phiền lụy ở thế gian, từ đó đạt được giác ngộ giải thoát. Về nội tâm thì tham, sân, si lại càng khó bỏ hơn, đây cũng là thử thách mà mỗi người tu hành cần nỗ lực vượt qua. Đặc biệt, những thành tựu trong lúc thiền định lại càng khó buông bỏ, như trong kinh Phật đã dạy nếu còn một niệm “thủ trước xả ấy” thì vẫn chưa đạt đến Niết-bàn. Người tu cần phải buông hết niệm tưởng dù chỉ còn một niệm xả rất nhỏ.

Tuy buông bỏ là việc không dễ dàng nhưng Phật, Tổ đã làm được thì chúng ta cũng phải khẳng định làm được. Phương pháp thực hành là tu tập giới, định và tuệ, kết hợp với thực hành các pháp quán chiếu để nhận ra bản chất thật của các pháp. Khi hiểu rõ bản chất ấy là vô thường, duyên hợp giả có, không thật, chúng ta sẽ dần buông bỏ sự chấp trước, các niệm tưởng thưa dần, từ đó việc tu tập sẽ ngày càng thăng tiến. Ngược lại nếu chúng ta không kiên trì, không cố gắng mà buông lung, phóng dật thì tâm không an lạc, trí không sáng suốt, không thể giải thoát khỏi khổ đau. Khi buông bỏ hết chúng ta sẽ nhận được tất cả, ta không còn bị chi phối bởi những cảnh duyên xung quanh, không bị dính mắc ràng buộc mà được tự do, thân tâm thanh thoát an nhàn, không còn những phiền muộn và bất an. Khi ấy cuộc sống ngay trong hiện tại sẽ trở nên tươi đẹp, có giá trị và đáng trân quý hơn.

Chân lý Phật pháp hiển bày là nhờ vào việc từ bỏ của Đức Phật. Từ đó chúng ta càng nhận ra rằng sự từ bỏ không chỉ là việc xả buông những vật chất phù du mà còn là một quá trình tịnh hóa nội tâm hướng về sự giác ngộ. Hành trình từ bỏ của Đức Phật là minh chứng cho sức mạnh của lòng kiên trì và sự dũng cảm vượt qua những cám dỗ của đời thường. Từ một thái tử sống trong cảnh giàu sang, Ngài đã chọn con đường tìm cầu chân lý, buông bỏ tất cả những dính mắc phiền lụy để hướng đến sự thoát khỏi khổ đau. Việc từ bỏ không đồng nghĩa với mất mát mà là sự lựa chọn khôn ngoan để tập trung vào những giá trị bền vững, những chân lý sống vượt qua sự phù du của hiện hữu. Sự từ bỏ của Đức Phật còn là minh chứng cho việc mỗi con người đều có thể đi trên con đường giác ngộ để vượt qua khó khăn, thách thức trong cuộc sống. Dù con đường đó có vẻ khắc nghiệt, gian truân nhưng chính ở sự kiên trì và quyết tâm mà mỗi người có thể nhận ra giá trị của chính mình, khẳng định niềm tin vào hạnh phúc chân thật khi buông bỏ đến rốt ráo tận cùng.

Thiền Tuệ Khiêm/Báo Giác Ngộ

Nhiều tôn giáo khác trong khi thúc giục những cuộc thánh chiến đã nói rằng, các chiến binh tham dự thánh chiến sẽ được phần thưởng là lên cõi trời và hưởng phước. Mặt khác, nhiều quốc gia cường thịnh đã khởi động chiến tranh để bành trướng lãnh thổ, xem các nước láng giềng nhỏ hơn như là thấp kém. Đức Phật gọi những quan điểm như thế là tà kiến, và kinh SN 42.3 nói rằng bất kỳ ai ra trận mà “có những ý nghĩ thấp kém, ác ý, ác nguyện như sau: ‘Mong rằng các loài hữu tình ấy bị giết, bị bắt, bị tàn sát, bị tàn hại!’…”1 thì khi tử trận sẽ xuống địa ngục hay sinh vào cõi súc sanh. Như vậy, nếu bạn phải ra trận, thì hãy gìn giữ, nuôi dưỡng tâm từ bi.

Mặt khác, Đức Phật nói trong kinh SN 3.14-15 rằng trong chiến tranh vẫn có người thiện và người ác, “vua Ajātasattu, con bà Videbi nước Magadha là ác hữu, là ác bạn lữ, là ác giao du. Và này các Tỷ-kheo, vua Pasenadi nước Kosala là thiện hữu, là thiện bạn lữ…”2 và người thiện có khi thua trận và có khi thắng trận. Trong kinh kể rằng, lúc đầu, vua Pasenadi (tiếng Việt thường phiên âm là vua Ba-tư-nặc) thua trận, phải lui binh về kinh đô, nhưng trong trận cuối, vua Pasenadi chiến thắng, bắt sống vua Ajātasattu (thường phiên âm là vua A-xà-thế), và rồi từ bi tha mạng cho vua chiến bại. Đức Phật đã làm bài kệ để khen ngợi thiện pháp đó. Cả hai kinh sau đều do Hòa thượng Thích Minh Châu dịch.

Kinh SN 42.3 Yodhājivo (Kẻ chiến đấu)

Rồi chiến đấu sư Yodhājivo đi đến Thế Tôn; sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên.

Ngồi xuống một bên, chiến đấu sư bạch Thế Tôn:

• Con được nghe, bạch Thế Tôn, các vị Đạo sư, Tổ sư thuở xưa nói về các chiến đấu viên, nói rằng: “Vị chiến đấu viên nào trong chiến trường, hăng say, tinh tấn; do hăng hay tinh tấn như vậy, bị người khác tàn sát, đánh bại; vị ấy, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh cộng trú với chư thiên tên là Sarājitā”. Ở đây, Thế Tôn nói như thế nào?
• Thôi vừa rồi, này chiến đấu sư. Hãy dừng ở đây. Chớ có hỏi Ta về điều này.

Lần thứ hai…

Lần thứ ba, chiến đấu sư bạch Thế Tôn:

• Bạch Thế Tôn, con được nghe các vị Đạo sư, Tổ sư thuở xưa nói về các chiến đấu viên, nói rằng: “Vị chiến đấu viên nào trong chiến trường hăng say, tinh tấn; do hăng say, tinh tấn như vậy, bị người khác tàn sát, đánh bại, vị ấy, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh cộng trú với chư thiên tên là Sarājitā”. Ở đây, Thế Tôn nói như thế nào?
• Thật sự, Ta đã không chấp nhận và nói rằng: “Thôi vừa rồi, này chiến đấu sư. Hãy dừng ở đây. Chớ có hỏi Ta về điều này”. Tuy vậy, Ta sẽ trả lời.
• Này chiến đấu sư, đối với chiến đấu viên nào trong chiến trường hăng say, tinh tấn, tâm của vị ấy trước đó phải có những ý nghĩ thấp kém, ác ý, ác nguyện như sau: “Mong rằng các loài hữu tình ấy bị giết, bị bắt, bị tàn sát, bị tàn hại!”, hay: “Mong họ chớ có tồn tại!”. Do vị ấy hăng hái, tinh tấn như vậy, nếu vị ấy bị người khác tàn sát, đánh bại, thời người ấy, sau khi thân hoại mạng chung, bị sanh vào địa ngục tên là Sarājitā. Nếu người ấy có tà kiến như sau: “Vị chiến đấu viên nào giữa chiến trường hăng say, tinh tấn; do hăng say, tinh tấn như vậy, bị người khác tàn sát, đánh bại, vị ấy, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh cộng trú với chư thiên tên là Sarājitā”. Như vậy là tà kiến. Ai rơi vào tà kiến này, này chiến đấu sư, Ta nói rằng, người ấy chỉ có một trong hai sanh thú: Một là địa ngục, hai là súc sanh.

Khi được nói vậy, vị chiến đấu sư phát khóc, rơi nước mắt.

• Chính vì vậy, này chiến đấu sư, Ta không chấp nhận và nói: “Thôi vừa rồi, này chiến đấu sư. Hãy dừng ở đây. Chớ có hỏi Ta về điều này”.
• Bạch Thế Tôn, con khóc không phải vì Thế Tôn đã nói như vậy. Nhưng, bạch Thế Tôn, vì con đã bị các Đạo sư, các Tổ sư, các chiến đấu viên thuở trước đã lâu ngày lừa dối con, dối trá con, dắt dẫn con lầm lạc, nói rằng: “Ai là người chiến đấu viên giữa các chiến trường hăng say, tinh tấn; do hăng say, tinh tấn như vậy, bị người khác tàn sát, đánh bại, vị ấy, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh cộng trú với chư thiên tên là Sarājitā”.

Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn!… Từ nay cho đến mệnh chung con trọn đời quy ngưỡng!

Kinh SN 3.14-15 Hai lời nói về chiến tranh

Trú ở Sāvatthi.

Vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha, triệu tập bốn binh chủng gây chiến với vua Pasenadi nước Kosala và tiến đánh Kāsi.

Vua Pasenadi nước Kosala được nghe: “Vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha triệu tập bốn binh chủng gây chiến với ta và tiến đánh Kāsi”.

Rồi vua Pasenadi nước Kosala sau khi triệu tập bốn loại binh chủng dàn trận ở Kāsi, chống vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha.

Rồi vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha, tấn công vua Pasenadi nước Kosala. Trong cuộc chiến trận, vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha chiến thắng vua Pasenadi nước Kosala. Bị chiến bại, vua Pasenadi nước Kosala lui về tại kinh đô Sāvatthi.

Rồi một số Tỷ-kheo, vào buổi sáng đắp y, cầm bát, đi vào Sāvatthi để khất thực. Đi khất thực ở Sāvatthi xong, sau bữa ăn, trên con đường đi khất thực trở về, họ đi đến Thế Tôn, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên, các Tỷ-kheo ấy bạch Thế Tôn:

• Ở đây, bạch Thế Tôn, vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha, sau khi triệu tập bốn loại binh chủng gây chiến với vua Pasenadi nước Kosala, tiến đánh Kāsi. Bạch Thế Tôn, vua Pasenadi nước Kosala được nghe: “Vua Ajātasattu con bà Videhi nước Magadha gây chiến với ta, tiến đánh Kāsi”. Rồi vua Pasenadi nước Kosala, sau khi triệu tập bốn loại binh chủng, dàn trận ở Kāsi chống vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha. Bạch Thế Tôn, rồi vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha và vua Pasenadi nước Kosala xáp chiến nhau. Trong cuộc chiến trận ấy, vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha chiến thắng vua Pasenadi nước Kosala. Bạch Thế Tôn, bị chiến bại, vua Pasenadi nước Kosala rút lui về kinh đô của mình là Sāvatthi.
• Này các Tỷ-kheo, vua Ajātasattu, con bà Videbi nước Magadha là ác hữu, là ác bạn lữ, là ác giao du. Và này các Tỷ-kheo, vua Pasenadi nước Kosala là thiện hữu, là thiện bạn lữ, là thiện giao du. Và này Tỷ-kheo, hôm nay, trong đêm này, vua Pasenadi nước Kosala trải một đêm đau khổ của người bại trận.

Thắng trận sanh thù oán,

Bại trận nếm khổ đau,

Ai bỏ thắng, bỏ bại,

Tịch tịnh, hưởng an lạc.

Rồi vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha triệu tập bốn loại binh chủng, gây chiến với vua Pasenadi nước Kosala và tiến đánh Kāsi.

Vua Pasenadi nước Kosala được nghe: “Vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha, sau khi triệu tập bốn loại binh chủng, gây chiến ta và tiến đánh Kāsi”.

Rồi vua Pasenadi nước Kosala, sau khi triệu tập bốn loại binh chủng, dàn trận ở Kāsi chống vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha.

Rồi vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha và vua Pasenadi nước Kosala xáp chiến với nhau. Trong cuộc chiến ấy, vua Pasenadi nước Kosala chiến thắng vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha và bắt sống vua ấy.

Rồi vua Pasenadi nước Kosala suy nghĩ như sau: “Tuy vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha làm hại ta, dầu ta không làm hại ai; nhưng vua ấy là cháu trai của ta. Vậy ta hãy tịch thu toàn bộ tượng binh, toàn bộ mã binh, toàn bộ xa binh, toàn bộ bộ binh của vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha và chỉ tha cho vua ấy mạng sống”.

Rồi vua Pasenadi nước Kosala, sau khi tịch thu toàn bộ tượng binh… và chỉ tha cho vua ấy mạng sống.

Rồi một số lớn vị Tỷ-kheo vào buổi sáng đắp y, mang theo y bát và đi vào Sāvatthi để khất thực. Khất thực ở Sāvatthi xong, sau buổi ăn, trên con đường đi khất thực trở về, họ đi đến Thế Tôn. Sau khi đến, họ đảnh lễ Thế Tôn và ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên, các Tỷ-kheo ấy bạch Thế Tôn:

• Ở đây, bạch Thế Tôn, vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha, sau khi triệu tập bốn loại binh chủng, gây chiến với vua Pasenadi nước Kosala và tiến đánh Kāsi. Bạch Thế Tôn, vua Pasenadi nước Kosala được nghe: “Vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha, sau khi triệu tập bốn loại binh chủng, gây chiến với ta và tiến đánh Kāsi”. Rồi bạch Thế Tôn, vua Pasendi nước Kosala, sau khi triệu tập bốn loại binh chủng, dàn trận chống vua Ajātasattu, con bà Videhi, nước Magadha. Rồi bạch Thế Tôn, vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha và vua Pasenadi nước Kosala xáp chiến với nhau. Trong cuộc chiến ấy, vua Pasenadi nước Kosala chiến thắng vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha và bắt sống vua ấy. Rồi vua Pasenadi nước Kosala suy nghĩ như sau: “Tuy vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha làm hại ta, dầu ta không làm hại ai; nhưng vua ấy là cháu trai của ta. Vậy ta hãy tịch thu toàn bộ tượng binh, toàn bộ mã binh, toàn bộ xa binh, toàn bộ bộ binh của vua Ajātasatu, con bà Videhi nước Magadha và chỉ tha cho vua ấy mạng sống”. Rồi vua Pasenadi nước Kosala, sau khi tịch thu toàn bộ tượng binh, toàn bộ mã binh, toàn bộ xa binh, toàn bộ bộ binh của vua Ajātasattu, con bà Videhi nước Magadha, và tha cho vua ấy mạng sống.

Rồi Thế Tôn, sau khi hiểu rõ ý nghĩa này ngay trong lúc ấy nói lên bài kệ:

Vì nghĩ đến tư lợi,

Nên mới cướp hại người,

Khi người khác cướp hại,

Bị hại, lại hại người.

Người ngu nghĩ như vậy,

Khi ác chưa chín muồi,

Khi ác đã chín muồi,

Người ngu chịu khổ đau.

Sát người, bị người sát,

Thắng người, bị người thắng,

Mắng người, người mắng lại,

Não người, người não lại,

Do nghiệp được diễn tiến,

Bị hại, lại hại người.

(California, viết trong ngày cuối tháng 4 – 2024)

(1) Kinh SN 42.3: https://suttacentral.net/sn42.3/vi/minh_chau.

(2) Kinh SN 3.14.15: https://suttacentral.net/sn3.14/vi/minh_chau.

(NSGN 339)

Nguyên Giác – Phan Tấn Hải/Nguyệt san Giác Ngộ

Sau khi đã thuộc rồi thì tiếp tục đọc lại nguyên văn cho người sau nghe. Giáo pháp được truyền khẩu cho đến hơn ba trăm năm sau mới được ghi lại bằng chữ.

Sau khi kinh điển được ghi chép nhưng việc học thuộc và trùng tuyên vẫn là truyền thống của Tăng đoàn. Đến tận ngày nay, một số nước Phật giáo Nam truyền vẫn còn bảo lưu truyền thống này, khá nhiều vị Tăng thuộc lòng cả Tam tạng. Việc đọc tụng kinh điển, trước hết là lợi ích cho mình; biết pháp, tư duy nghĩa lý, thấy rõ con đường, tinh tấn và dõng mãnh dấn thân trên chánh đạo. Đọc tụng kinh điển còn giúp người khác nghe kinh, là một hình thức tuyên dương giáo pháp.

“Một thời, Đức Phật ở trong vườn Trúc, khu Ca-la-đà, thành Vương xá. Bấy giờ, Tôn giả A-na-luật-đà ở nước Ma-kiệt-đề du hành trong nhân gian, đến nghỉ đêm tại trú xứ mẹ của quỷ con Tất-lăng-già. Bấy giờ, vào cuối đêm, Tôn giả A-na-luật-đà thức dậy, ngồi ngay thẳng tụng các đoạn kinh Ưu-đà-na, Ba-la-diên-na, Kiến chân đế, Thượng tọa sở thuyết kệ, Tỳ-kheo-ni sở thuyết kệ, Thi-lộ kệ, Nghĩa phẩm, Mâu-ni kệ, Tu-đa-la; tất cả đều tụng hết.

Bấy giờ quỷ con Tất-lăng-già khóc đêm, quỷ mẹ Tất-lăng-ca nói bài kệ cho con nghe để dỗ nó nín:

Này Tất-lăng-già con

Nay, con không được khóc

Hãy nghe Tỳ-kheo kia

Đọc tụng kệ Pháp cú

Nếu ai biết Pháp cú

Tự mình hộ trì giới

Xa lìa sự sát sanh

Nói thật, không nói dối

Tự bỏ điều phi nghĩa

Giải thoát đường quỷ thần.

Sau khi quỷ mẹ Tất-lăng-ca nói kệ, quỷ con Tất-lăng-già nín khóc”.

(Kinh Tạp A-hàm, quyển 49, kinh 1321. Tất-lăng-già quỷ)

Ở pháp thoại này, đối tượng nghe kinh khá đặc biệt, không phải loài người mà chính là ngạ quỷ. Loài ngạ quỷ vì nặng nghiệp tham lam, keo kiệt nên bị đói khát hành hạ, quái hình dị dạng. Tuy vậy, trong chúng vẫn có vị muốn nghe kinh và thực hành theo. Như vậy, trong cảnh giới phàm thánh đồng cư, thế giới đan xen thì việc tuyên dương Chánh pháp có lợi ích cho nhiều loài.

Ngày mới vào chùa, những vị đi trước thường dạy, tụng kinh thì phải mở cửa, không được sai sót hay thêm bớt. Tụng kinh không quá nhanh mà cũng không quá chậm, lời tiếng rõ ràng, mọi người đều nghe được. Về sau mới biết, tụng kinh không chỉ dành cho mình và hội chúng hiện tiền mà còn dành cho nhiều loài muốn được nghe kinh. Hiểu được như vậy rồi thì thời tụng kinh càng thành kính và thiêng liêng hơn, tụng kinh chính là thuyết pháp.

Loài ngạ quỷ có nhiều khổ đau, nhưng chính điều đó có thể giúp họ thức tỉnh để hồi tâm hướng thiện. Cũng như loài người, kinh qua khổ đau sẽ giúp họ nhận diện rõ ràng hơn về cuộc đời, thân phận và định hướng tương lai. Nghe kinh có thể lắng dịu tinh thần, nhận ra những giá trị của lời Phật dạy mà noi theo nên người tụng kinh cần tập trung, hết lòng, thiết tha và thành kính.

Lâu nay mọi người đều biết, tụng kinh nhằm hướng đến thanh tịnh ba nghiệp. Thân ngồi ngay thẳng, miệng đọc lời kinh, ý chiêm nghiệm nghĩa lý để ứng dụng thực hành. Ở một phương diện khác, tụng kinh còn mang ý nghĩa thuyết pháp, nên đầy đủ lợi mình và lợi người trong pháp tụng kinh.

Đạo Phật có pháp bố thí cho loài ngạ quỷ, và có một số ý kiến khác nhau về vấn đề này. Pháp thoại này sẽ giúp mọi người hiểu rõ hơn về lợi ích thiết thực của việc bố thí pháp cho loài ngạ quỷ. Chúng ta là người phàm nên không thấy biết hết các loài chúng sinh trong tam giới, lục đạo. Đức Phật với tuệ giác Tam minh đã chỉ rõ các cảnh giới ấy cho chúng ta. Nhất là việc tụng kinh có thể giúp cho loài quỷ thần nghe kinh và thoát khổ. Biết như vậy thì việc tụng kinh mỗi ngày càng có ý nghĩa hơn.

Quảng Tánh/Báo Giác Ngộ

Sức mạnh của tâm

Tâm được ví người họa sĩ tô vẽ nên cuộc sống của mỗi người. Với tâm ý thanh tịnh thiện lành thì người đó sẽ vẽ nên bức tranh cuộc sống với những mảnh ghép an vui, hạnh phúc. Ngược lại, với tâm nhiễm ô chấp trước thì bức tranh cuộc sống của người đó sẽ chứa đầy những gam màu bi thảm, khổ đau. Đây cũng chính là ý nghĩa lời Phật dạy trong kinh Pháp cú:

Tâm dẫn đầu các pháp

Tâm chủ tâm tạo tác

Nếu nói hay hành động

Với tâm tư ô nhiễm

Khổ não sẽ theo ta

Như xe theo vật kéo.

Tâm dẫn đầu các pháp

Tâm chủ tâm tạo tác

Nếu nói hay hành động

Với tâm tư thanh tịnh

Hạnh phúc sẽ theo ta

Như bóng không rời hình1.

Tâm chi phối hết thảy khổ đau và an vui của đời sống con người, đồng thời tâm cũng là nguồn gốc sinh ra vạn pháp. Tất cả mọi sự vật hiện tượng trên thế gian đều từ tâm mà biến hiện khi đủ điều kiện nhân duyên. Cho nên kinh Hoa nghiêm dạy triết lý về tâm như sau, “Nhược nhơn dục liễu tri, tam thế nhứt thiết Phật, ưng quán pháp giới tánh, nhứt thiết duy tâm tạo”.

Thực ra, tâm vốn có bản tánh thanh tịnh và trong sáng nhưng vì nghiệp cảm của mỗi người khác nhau nên bản tánh thanh tịnh ấy đã bị che lấp và chi phối bởi những tâm sở bất thiện khác nhau. Chính vì vậy trong nội tâm của con người luôn tồn tại hai dòng tư tưởng thiện và ác đồng thời chúng luôn đấu tranh nhau rồi dẫn dắt con người tạo nghiệp.

Bản chất của cuộc chiến nội tâm

Xã hội càng phát triển thì mọi nhu cầu đáp ứng cho con người ngày càng gia tăng, từ đó lòng tham của con người càng dễ dàng sanh khởi. Trong cuộc sống, con người luôn phải đối diện với nhiều cám dỗ về danh vọng, tiền tài, sắc đẹp. Trước những thách thức đó, nội tâm con người luôn phải đấu tranh mãnh liệt giữa cái thiện và cái ác. Sự lựa chọn nào cũng có sự đáp trả tương ứng, nếu lòng tham quá lớn thì người ta sẽ chọn làm những việc bất chánh để đạt được thứ mình mong muốn. Tuy nhiên, điều đó sẽ khiến họ sống trong bất an lo lắng, không hạnh phúc thật sự. Nhưng, nếu chiến thắng được lòng tham thì người ta sẽ biết đủ với năng lực của bản thân, nhờ vậy mà họ có đời sống hạnh phúc bình an hơn.

Không những đối diện với những vật chất bên ngoài mà chúng ta cũng phải thường xuyên tiếp xúc với những người mà ta không thích. Lúc đó những tâm ganh ghét, đố kỵ sẽ sai khiến ta biểu lộ với đối phương, và điều đó khiến ta và người đều không thoải mái. Cuộc sống là vậy, mọi sự gặp gỡ, mọi nhân duyên sẽ đến để thử thách nội tâm ta và dạy ta những bài học quý giá. Tuy nhiên, đôi khi điều khó khăn nhất không phải là đối đầu với người khác mà là đối mặt với chính mình, với sự giằng co giữa lý trí và cảm xúc.

Thiền định là một trong những phương pháp mạnh mẽ nhất để làm chủ tâm và kiểm soát nội tâm
Thiền định là một trong những phương pháp mạnh mẽ nhất để làm chủ tâm và kiểm soát nội tâm
Phần lớn chúng ta đều sống theo cảm xúc của chính mình hơn là lý trí. Cảm xúc muốn được yêu thương, muốn đạt được thứ mình mong cầu, muốn ở bên những người thương yêu mình và những người mình yêu thương. Những khát khao đó đều thuộc về tình cảm của con người và đó cũng chỉ là bản chất tự nhiên của chúng sanh nhưng nếu không có lý trí can thiệp thì nó sẽ sai sử và khiến con người sống trong khổ đau. Vậy nên chúng ta cần phải có những phương pháp thực hành thiết thực để áp dụng vào cuộc sống mới mong chiến thắng được nội tâm mình.

Phương pháp thực hành để chiến thắng nội tâm

1. Chánh niệm

Chánh niệm là một phương pháp quan trọng giúp chúng ta kiểm soát tâm và không bị cuốn vào những suy nghĩ tiêu cực. Khi thực hành chánh niệm, chúng ta không cố gắng loại bỏ những suy nghĩ mà đơn giản là quan sát chúng như một người ngoài cuộc. Khi ta nhận thức được cảm xúc và suy nghĩ mà không phán xét, ta sẽ không còn bị cảm xúc lấn át hoặc điều khiển. Chánh niệm giúp chúng ta sống trong hiện tại, thay vì đau khổ vì quá khứ hoặc lo lắng về tương lai. Nó cũng giúp giảm căng thẳng, lo âu và cải thiện sự tập trung. Có nhiều cách để thực hành chánh niệm như:

Quan sát suy nghĩ như đám mây trôi trên bầu trời: Khi một suy nghĩ xuất hiện, thay vì bám chấp vào nó, hãy tưởng tượng nó như một đám mây trôi qua, đến rồi đi.

Thực hành ăn uống trong chánh niệm: Khi ăn, hãy tập trung vào hương vị, kết cấu của thức ăn, cảm giác khi nhai thay vì vừa ăn vừa suy nghĩ về quá khứ hoặc tương lai.

Thực hành “dừng lại”: Khi cảm thấy lo âu hoặc tức giận, hãy dừng lại trong vài giây để hít thở sâu và nhận diện cảm xúc của mình. Điều này giúp ta không phản ứng một cách bốc đồng mà có sự tỉnh giác hơn.

2. Thiền định

Thiền định là một trong những phương pháp mạnh mẽ nhất để làm chủ tâm và kiểm soát nội tâm. Nhiều nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng thiền có thể thay đổi cấu trúc não bộ, giúp giảm lo âu, tăng khả năng tập trung và cải thiện tâm trạng. Dòng tâm thức của chúng ta luôn vận hành liên tục “Hằng chuyển như bộc lưu”, như dòng nước chảy xiết không bao giờ đứng yên một chỗ. Triết gia Hy Lạp cổ đại Heraclitus từng nói “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông” cũng chính là ý nghĩa này vậy.

Niệm trước vừa diệt niệm sau liền sanh khởi, cứ thế niệm niệm nối tiếp nhau sanh khởi liên tục khiến tâm ta luôn bị vọng tưởng điên đảo. Thực hành thiền định mỗi ngày là phương pháp thực tập hữu ích để hàng phục vọng tâm. Khi thiền định, tâm ta dần trở nên tĩnh lặng, không còn bị lôi kéo bởi những suy nghĩ tiêu cực. Bên cạnh đó, thiền định giúp tăng khả năng kiểm soát cảm xúc, giúp ta phản ứng bình tĩnh hơn trong mọi tình huống. Hơn nữa, việc thực tập thiền định ta giúp phát triển sự hiểu biết về bản thân và nhận ra gốc rễ của những đau khổ nội tâm.

3. Chuyển hóa cảm xúc tiêu cực bằng suy nghĩ tích cực và hành động thiện lành

Cuộc đời vui ít khổ nhiều là một sự thật, cho nên phần lớn con người thường xuyên đối diện với những cảm xúc tiếc nuối, thất vọng, buồn đau. Trước những cảm xúc tiêu cực như vậy chúng ta nên thực tập chuyển hóa chúng thành những điều tốt đẹp. Chẳng hạn thay vì tiếc nuối về quá khứ đẹp đẽ mà mình đã từng có thì hãy lấy đó làm động lực để đạt được những điều tốt đẹp hơn trong hiện tại và tương lai. Hoặc khi gặp phải vấn đề quá đau buồn thì chúng ta thử tìm một niềm vui nào đó thật đơn giản để thắp lên tia hy vọng nhằm xoa dịu nỗi buồn kia.

Nếu những cảm xúc tiêu cực là dòng nước xoáy nhấn chìm con thuyền của ta xuống biển khổ đau thì những suy nghĩ tích cực sẽ là chiếc phao cứu vớt ta đến bờ hạnh phúc. Các nhà khoa học cũng đã chứng minh rằng nếu ta suy nghĩ tiêu cực thì những con đường thần kinh liên quan đến lo lắng, buồn bã sẽ càng trở nên mạnh mẽ khiến chúng ta dễ rơi vào trạng thái tiêu cực. Ngược lại, nếu ta hướng tâm đến những điều tích cực, não bộ sẽ dần thích ứng và giúp ta có một tư duy lạc quan hơn, nhờ vậy cuộc sống ta cũng được cải thiện ngày một tốt đẹp hơn.

Bên cạnh suy nghĩ tích cực thì những hành động thiện lành cũng giúp ta xua tan đi những cảm xúc tiêu cực, như giúp đỡ người khác, thực hành lắng nghe, và viết ra những điều mà mình cảm thấy biết ơn mỗi ngày. Những việc làm này tuy đơn giản nhưng có tác dụng rất lớn nếu chúng ta thường xuyên thực tập.

Tóm lại, có nhiều cách thực hành giúp kiểm soát nội tâm, không bị cuốn theo những suy nghĩ tiêu cực và hướng đến một cuộc sống an nhiên hơn. Mong rằng tất cả chúng ta sẽ đạt được sự chiến thắng vẻ vang trên hành trình chiến đấu với nội tâm mình bởi vì chiến thắng bản thân mới là chiến thắng oanh liệt nhất.

Dầu tại bãi chiến trường

Thắng hàng ngàn quân địch

Không bằng tự thắng mình

Chiến công oanh liệt nhất2.

1 Kinh Pháp cú, phẩm Song yếu, HT. Thích Minh Châu dịch.

2 Kinh Pháp cú, phẩm Ngàn, HT. Thích Minh Châu dịch.

Huệ Đức/Báo Giác Ngộ