Dù không muốn chạm đến khái niệm “toàn cầu hóa” thì chúng ta cũng phải thừa nhận rằng mọi vấn đề về kinh tế, chính trị, văn hóa, tôn giáo đang tiến đến một không gian mới mang tính toàn cầu.

Nhận thức toàn cầu là một nhận thức bao quát, vượt ra khỏi những thành kiến về sắc tộc, tôn giáo, tư tưởng để gặp nhau trong một bầu không khí đối thoại, tôn trọng và hiểu biết. Phật giáo là một hệ tư tưởng lớn của nhân loại, nên việc chủ động hội nhập chính là gửi đến thời đại một “nhận thức Phật giáo”, một thông điệp hòa bình, tiến bộ. Nhận thức đó chính là những gì con người thời đại chưa có cơ hội để chạm tới, chưa có cơ hội thấu hiểu và thực hành. Dĩ nhiên, Phật giáo cần cung cấp cho xã hội những phương thức tiếp cận gần gũi hơn, hòa hợp hơn, để mỗi con người có thể tự do lựa chọn cho mình một phong thái sống ích mình, lợi người.

Triết lý đá lăn chính là một triết lý năng động. Nó ngược lại với thái độ ngồi yên và hưởng thụ. Nhiệt huyết và trách nhiệm là cơ sở căn bản để “đá” (thân vững chắc) không mọc “rêu” (những phiền não, bạc nhược, hèn yếu…), để dấn thân làm tăng trưởng những nỗ lực hóa giải, điều chỉnh tốt nhất của con người trước những sự vây bám gắt gao của định kiến, thù hận, ám muội, tự ti, ích kỷ…

Năng động thì không bị động. Không bị động thì có thể đứng thẳng, đối diện với bất kỳ “toàn cầu hóa” nào. Năng động không phải là để thân tâm bận rộn với danh lợi. Bởi thời đại có bộ mặt đổi khác thế nào đi chăng nữa thì những giá trị tốt đẹp căn bản nhất của con người vẫn không phải là “vị kỷ”. Một cái nhìn bao quát và toàn diện về mối liên hệ nhân quả sâu xa, mối tương quan rộng lớn giữa người với người cho phép chúng ta mở rộng mình trước bất cứ thách thức, bất đồng nào, vì thách thức, bất đồng là vấn đề lúc nào, hoàn cảnh nào cũng có.

Trong triết lý đá lăn, chúng ta cần có một niềm tin và sự kiên trì. Niềm tin con người là cơ sở đầu tiên để triển khai triết lý này. Vua Trần Thái Tông từng đặt câu hỏi khi khuyến phát Bồ-đề tâm: “Trong ấp mười nhà còn có người trung tín, lẽ nào cả cõi đời lại không còn ai thông minh sáng suốt hay sao?”. Phải để tâm mình luôn luôn có sự hiện diện của người khác, đó không phải vọng tưởng, bởi chấp nhận sự hiện diện của người khác chính là chấp nhận sự tương quan chặt chẽ giữa ta và người, chấp nhận Phật tính giữa ta và người không khác. Bên cạnh đó, sự kiên trì chính là sử dụng hết thân tâm đừng để nó uể oải, lười mỏi, ngay cả khi ta phải sống trong những tình thế tưởng chừng như đơn độc, cô lập. Đó chính là tư tưởng mà Quốc sư Phù Vân từng khuyến cáo vua Trần Thái Tông: “Lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình. Lấy tấm lòng của thiên hạ làm tấm lòng của mình”.

Sự khai phóng tư tưởng chính là bước vận động linh hoạt của Phật giáo trước mọi diễn biến của thời đại. Và đây cũng chính là yếu tố “độc lập”, “tự do” mà ngoài niềm tin cá nhân thiêng liêng thuộc về một truyền thống, Phật giáo có thể tiếp cận, ra vào trong các tư tưởng khác ở một không gian rộng lớn hơn. Cơ sở lý giải đã có sẵn từ trong lịch sử, đó chính là khả năng “Hòa mọi vị làm vô thượng vị, dắt quần lưu vào bất nhị lưu”. Từ đó xây dựng con người trên những nguyên tắc tốt đẹp nhất. Đây chính là yếu tố đặc thù để Phật giáo không đi vào con đường cực đoan, không bị thế quyền hóa. Vì mục đích của mọi sự nỗ lực vận động chính là để tiến đến một thế giới nhiều lòng từ bi hơn, nhiều tình yêu thương hơn (đồng thể đại từ, đồng thể đại bi).

Triết lý đá lăn, không mâu thuẫn với sự “an cư”, bởi sự nghỉ ngơi “chân chính” không phải ngừng hết công việc, quên chuyện thế gian mà là điều chỉnh mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý để làm sao cho người bận mà tâm không bận, chứ không phải lục căn bất động nhưng tâm lại rộn ràng. Và nếu có thể điều chỉnh hợp lý thì trong công việc đã có nghỉ ngơi, trong nghỉ ngơi đã có công việc. Đó là công hạnh của Bồ-tát Thường Tinh Tiến. Khi thân tâm hòa hợp thì “chốn chốn không tung tích, oai nghi ngoài sắc thanh”, biến việc nặng thành việc nhẹ, lấy ít chuyển hóa nhiều…

Phật giáo Việt Nam chỉ là Phật giáo Việt Nam khi tiếp nối tinh thần ấy. Nếu chưa thể hợp nhất thân tâm và hợp nhất những tồn tại còn đang phân hai, phân năm, phân bảy, trong một tình thế hình thành những “giáo quyền” tông phái, vùng miền cục bộ thì không thể có đủ tư cách để bàn luận về những vấn đề hòa hợp và hòa bình lớn hơn sức lực của mình. Bởi nếu chưa có những điều chỉnh từ bên trong mà hướng ra ngoài quá nhiều thì đó chính là biểu hiện của việc “thêm bướu vào thân”, “đang yên tự chuốc nguy” mà Trần Thái Tông đã nói đến.

“Nước đứng dễ sinh trùng”. Một sự “tọa vị” quá lâu, một thái độ “ngồi trên” ban phát hiệu lệnh không cần biết đến “ý của thiên hạ”, “lòng của thiên hạ” là dấu hiệu của sự đi xuống, tụt hậu. Triết lý đá lăn không ngăn cản sự tự do chọn lựa, cống hiến và sáng tạo. Đó là nguyên tắc “bất phá bất lập”: không thay đổi và điều chỉnh mạnh mẽ thì không thể đem đến một bộ mặt mới hơn, sinh động hơn. “Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân” mà Khổng Tử nói chính là nghệ thuật quản lý, bởi trong khi thò một “tay” quản lý người khác thì “tay” kia phải quản lý chính mình. Và cách quản lý vô vi mà lịch sử nói đến chính là tinh thần “đồng thể cộng sinh”. Thái độ “ta sống nó chết” cần loại bỏ ở phạm vi đạo đức phổ thông, chứ đừng nói gì đến tinh thần khoan dung của Phật giáo. Muốn được như vậy, những thông điệp của chúng ta hàng năm nên bớt “chia rẽ hơn” và nên khơi dậy tinh thần “sống chết có nhau” như “tinh thần 1963” thì Phật giáo Việt Nam mới có thể tạo lập một kỳ tích trong hội nhập, mới có thể “hòa mọi vị làm vô thượng vị”.

Triết lý đá lăn là triết lý cổ vũ những thế hệ kế cận năng động. Triết lý ấy không khuyến khích sự nghi ngờ, bởi còn nghi ngờ là còn sợ, còn thiếu tự tin. Vua Trần Thái Tông nói: “Trong ảo sắc cũng là chân sắc. Nơi phàm thân cũng thực pháp thân”. Trong quản lý người, đã sử dụng thì không nghi ngờ, đã nghi ngờ thì không sử dụng. Một khi đã nhìn nhau bằng thái độ nghi hoặc thì Phật giáo đang mất đi nội lực chuyển hóa.

Triết lý đá lăn sẽ là điều kiện tạo nên sự nhiệt huyết, niềm vui được cống hiến và thể hiện sức mình. Lòng nhiệt huyết ấy là động cơ hình thành và thúc đẩy lòng trung, sự gan dạ: dám nói, dám nghĩ, dám làm và dám tự chịu trách nhiệm. Không thể hội nhập mà thiếu những con người có “lòng trung thành” (niềm tin thiêng liêng, lý tưởng mà mình đang phụng sự). Người lãnh đạo thiếu bản lĩnh tâm linh chính là người nhiều lòng nghi ngờ, dùng kế sách để thăm dò lòng trung thành của người dưới… Sử dụng những phương cách như vậy sẽ thui chột tiềm lực con người, đó là nguyên nhân của những sự xa rời, chảy máu chất xám, thiếu sự tập hợp, quy tụ.

Triết lý đá lăn chính là trao quyền, trao việc hơn là can thiệp một cách máy móc. Người nhận nhiệm vụ ấy sẽ tự tin làm việc và dũng cảm nhận trách nhiệm về mình. Khéo quản lý được như vậy, thì “đồ tể” sao không thể thành “Phật”, “bại binh” sao không thể trở thành “dũng tướng” ngự tiền. Có bao nhiêu người lúc mới tập tu nhiều tính xấu, nhưng nhờ người lãnh đạo yêu thương, từ bi chuyển hóa mà người được tốt lên. Hơn bao giờ hết, chúng ta cần những người lãnh đạo tâm linh đúng nghĩa, để từ đó, tạo cơ hội cho nhiều người được cống hiến, những con người “sớm nghe đạo chiều chết cũng được rồi”.

“Đá lăn không rêu mọc” là một triết lý năng động, điều chỉnh mang giá trị nhân văn vị tha. Nếu được vận dụng tốt trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập mạnh mẽ và tích cực như hiện nay thì câu hỏi: “Trong ấp mười nhà còn có người trung tín, lẽ nào cả cõi đời lại không còn ai thông minh sáng suốt hay sao?” của vua Trần Thái Tông xem như đã có câu trả lời.

Thích Thanh Thắng/Báo Giác Ngộ

Tại TP.HCM (mới), nơi đang trong quá trình triển khai hợp nhất đơn vị hành chánh Ban Trị sự 3 đơn vị: TP.HCM (cũ), Bình Dương (cũ) và Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) thì mô hình này được xem là giải pháp kịp thời để kết nối và liên lạc Phật sự tại cơ sở. Nói với Giác Ngộ, Thượng tọa Thích Thiện Quý, Phó ban kiêm Chánh Thư ký Ban Trị sự TP.HCM (mới) khẳng định: “Một khi Ban Trị sự đã công cử thì sẽ có trách nhiệm hỗ trợ để chư tôn đức đại diện thực hiện đúng, hiệu quả. Ban Trị sự sẽ tổ chức sinh hoạt chính thức sau khi nhân sự 3 tỉnh đã ổn định để xác định rõ vai trò của những vị đại diện, tránh việc bị chồng chéo”.

Tại An Giang sau sáp nhập tỉnh Kiên Giang, trở thành một trong những tỉnh có diện tích tự nhiên lớn, đông Tăng Ni nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long, liên quan tới vai trò của “Đại diện Ban Trị sự” sau khi dừng hoạt động Giáo hội cấp huyện, Đại đức Thích Viên Minh, Phó ban kiêm Chánh Thư ký Ban Trị sự tỉnh cho biết: “Chính nhờ có chư tôn đức đại diện phường, xã mà các hoạt động Phật sự tại cơ sở – từ vùng sâu, vùng biên giới đến hải đảo vẫn được đảm bảo xuyên suốt dù không còn cấp huyện. Nhờ đó, Ban Trị sự tỉnh bám sát tình hình các cơ sở tự viện và duy trì kết nối chặt chẽ với chính quyền địa phương”.

Bốn chức năng trọng tâm

Theo sự chia sẻ chung từ chư tôn đức lãnh đạo tại các địa phương, vai trò “Đại diện Phật giáo phường, xã đảm nhiệm 4 chức năng: (1) Cầu nối thông tin hai chiều, là đầu mối tiếp nhận và phản ánh kịp thời giữa tự viện và Ban Trị sự; (2) Giám sát và kiểm tra nội bộ, hỗ trợ Ban Trị sự tỉnh trong công tác nắm tình hình sinh hoạt Tăng Ni, hoạt động của tự viện trên địa bàn; (3) Hỗ trợ công tác hành chánh, hướng dẫn và kiểm tra việc thực hiện các thủ tục hành chánh như bổ nhiệm trụ trì, xin phép sửa chữa cơ sở, kê khai Tăng sự… đặc biệt là rà soát, xác nhận tính hợp lệ trên hệ thống hành chánh điện tử của Giáo hội trước khi trình lên cấp tỉnh, thành và (4) Kết nối xã hội, là đầu mối phối hợp giữa tự viện với chính quyền, mặt trận, các đoàn thể trong các hoạt động từ thiện, hoằng pháp, xây dựng khối đoàn kết tôn giáo – dân tộc tại địa phương.

Tại Đồng Tháp, Đại đức Thích Huệ Phát, Phó ban kiêm Chánh Thư ký Ban Trị sự tỉnh đánh giá: “Nếu không có người đại diện tại phường, xã thì Ban Trị sự rất khó bao quát hết. Nhờ mô hình này mà chúng tôi hỗ trợ được các cơ sở – đặc biệt ở những nơi hành chánh còn hạn chế hoặc khó tiếp cận”.

Tìm hướng đi phù hợp với đặc thù địa phương

Sau khi hợp nhất hai tỉnh Đồng Tháp và Tiền Giang, Phật giáo tỉnh Đồng Tháp (mới) trên cơ sở chỉ đạo, cử nhân sự đại diện phụ trách phường, xã, Ban Trị sự đã tổ chức lại mô hình quản lý theo hướng tinh gọn, hiệu quả với mô hình chia thành 8 khu vực quản lý (mỗi tỉnh cũ 4 cụm), bỏ cấp huyện. Từ đó, 10 văn phòng được thiết lập, bao gồm 2 văn phòng Thường trực và 8 văn phòng đại diện khu vực; 678 cơ sở tự viện được kết nối trực tiếp đến Ban Trị sự tỉnh thông qua mô hình này.

Cơ chế phân công cũng được chuẩn hóa: Mỗi cụm do một Phó ban hoặc Ủy viên Thường trực phụ trách, các ban chuyên môn được phân bổ đồng đều theo khu vực (Tăng sự, Hoằng pháp, Giáo dục, Từ thiện xã hội…). Đại đức Huệ Phát nhấn mạnh: “Mô hình này không chỉ phù hợp chủ trương tinh gọn của Nhà nước mà còn giảm thủ tục trung gian, giúp Ban Trị sự tỉnh vận hành hiệu quả hơn, đồng thời hỗ trợ thực chất cho cơ sở”.

Tuy nhiên, ghi nhận thực tế cho thấy nhiều vị đại diện còn lúng túng vì mô hình mới, thiếu công cụ, biểu mẫu, hoặc chưa rõ cơ chế phối hợp, đặc biệt là các địa phương chưa triển khai, hoặc mới triển khai hành chánh điện tử. Khi đặt vấn đề này, nhiều Ban Trị sự nhận thức việc cần thiết định hướng cho sinh hoạt chuyên đề, thực hiện xây dựng hành chánh điện tử, từng bước điều chỉnh để xây dựngcơ chế tương tác phối hợp thường xuyên giữa Ban Thư ký và các vị đại diện Ban Trị sự ở địa phương.

Thượng tọa Thích Thiện Quý cho biết, tại TP.HCM Ban Thư ký đã nhận thức đầy đủ việc trên. Thượng tọa thông tin, trong thời gian sắp tới sẽ tổ chức buổi sinh hoạt tập huấn ngay sau khi bộ máy hành chánh của TP.HCM (cũ), Bình Dương (cũ) và Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) được hợp nhất hoàn chỉnh, nhằm triển khai đồng bộ, tiết kiệm nhân sự và đảm bảo sự thống nhất tổ chức.

Trong thời gian chuyển tiếp, Thượng tọa đánh giá cao tinh thần chủ động trao đổi, phản ánh và thể hiện trách nhiệm của các vị được cử làm đại diện, xem đó là yếu tố quan trọng để mô hình sớm đi vào thực tiễn, không dừng lại ở hình thức.

Gắn kết và ổn định

Có thể nói, mô hình đại diện Phật giáo phường, xã không chỉ là đầu mối hành chánh mới, mà còn là mắt xích trung gian thiết yếu trong bối cảnh tổ chức Giáo hội đang hướng đến tinh gọn, hiện đại và sát cơ sở. Nhờ mô hình này, Ban Trị sự cấp tỉnh có thể giảm tải áp lực hành chánh, tăng tính linh hoạt và kết nối thực chất với tự viện.

Như Đại đức Thích Viên Minh (An Giang) nhận định: “Mô hình này nếu được hỗ trợ đúng cách sẽ trở thành nền tảng ổn định để Giáo hội vận hành hiệu quả tại địa phương, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa”.

Định vị đúng, phát huy tốt, hỗ trợ kịp thời chính là ba yếu tố then chốt để vị trí đại diện phường, xã trở thành yếu tố hỗ trợ cần thiết trong hệ thống hành chánh của Giáo hội vừa thay đổi theo cuộc cách mạng xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp của Nhà nước đã vận hành: vừa gần gũi cơ sở, vừa đảm bảo sự thống nhất toàn hệ thống.

Nguyện Truyền/Báo Giác Ng

Chương IX, Điều 50, Quy chế hoạt động Ban Tăng sự Trung ương (nhiệm kỳ 2022-2027) có nội dung: Mỗi Tăng Ni thực hiện an cư hợp pháp lần đầu sẽ được Ban Tăng sự Trung ương cấp Chứng điệp an cư. Sau đó, mỗi năm Tăng Ni an cư sẽ được Ban Trị sự cấp tỉnh, thành nơi tổ chức an cư xác nhận tiếp theo trong Chứng điệp an cư, chính thức tăng thêm một hạ lạp (tuổi đạo).

Hạ lạp là một trong những điều kiện cần của Tăng Ni để xác nhận về việc tấn phong giáo phẩm và bổ nhiệm trụ trì (Chương X, Điều 53 trong Quy chế hoạt động Ban Tăng sự Trung ương, quy định: Một trong những tiêu chuẩn Tăng Ni được bổ nhiệm trụ trì là Tăng Ni phải là người thọ giới Tỳ-kheo có hạ lạp từ năm 5 trở lên), vì vậy việc xác nhận an cư – sổ hạ là một trong những chứng nhận quan trọng và cần thiết đối với mọi Tăng Ni.

Liên quan tới thắc mắc của Tăng Ni về việc cấp “sổ hạ” trong tình hình hiện nay, trao đổi với Thượng tọa Thích Minh Cần, Ủy viên Thường trực Ban Trị sự, Phó ban kiêm Chánh Thư ký Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM, Thượng tọa cho biết:

• Đối với Phật giáo TP.HCM (cũ), sau ngày tác pháp an cư, Chứng điệp an cư kiết hạ (sổ hạ) của chư hành giả sẽ được Ban Thư ký các trường hạ chuyển đến Ban Thư ký Phật giáo quận/huyện. Ban Thư ký Phật giáo quận/huyện tập hợp tất cả sổ hạ của các trường hạ nộp về Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM để được xác nhận.

Thời gian sau ngày tác pháp an cư, từ 11 đến 30-6-2025 (16-5 – 6-6-Ất Tỵ), đơn vị hành chính Phật giáo cấp quận/huyện chưa miễn nhiệm, có hơn 2/3 Ban Thư ký Phật giáo quận/huyện đã hoàn tất việc chuyển giao sổ hạ, đơn đăng ký cấp sổ hạ mới và đơn đăng ký cấp Giấy chứng nhận an cư về Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM.

Đến ngày 1-7-2025, đơn vị hành chính Phật giáo cấp quận/huyện miễn nhiệm, lúc đó chỉ còn một vài trường hạ chưa kịp nộp sổ hạ về Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM. Dù đơn vị hành chính Phật giáo cấp quận/huyện đã miễn nhiệm nhưng Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM nhận thấy, chư tôn đức Ban Thư ký Phật giáo quận/huyện (cũ) vẫn tận tâm chuyển nộp sổ hạ, đơn đăng ký cấp sổ hạ mới và đơn đăng ký cấp Giấy chứng nhận an cư của các trường hạ thuộc địa giới mà Phật giáo quận/huyện mình quản lý trước kia đến Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM.

• Vừa qua, báo Giác Ngộ nhận được phản ánh từ một vài tự viện có trường hợp Ban Trị sự quận huyện sau 1-7 đã trả hồ sơ đăng ký an cư về và yêu cầu các tự viện làm việc trực tiếp với Ban Trị sự cấp tỉnh/ thành. Do vậy, các tự viện rất lúng túng không biết cách làm các thủ tục nộp sổ hạ như thế nào, trong khi trước đây đều thông qua Ban Trị sự quận/huyện, Thượng tọa ý kiến như thế nào về vấn đề đó?
• Hiện trên địa bàn Phật giáo TP.HCM (cũ) chưa xảy ra trường hợp này. Ban Tăng sự Phật giáo TP.HCM (cũ) đã có hoạch định ngay từ đầu, nếu sau ngày 1-7-2025 đơn vị hành chính Phật giáo cấp quận/huyện miễn nhiệm, trường hạ nào chưa kịp nộp sổ hạ cũng như các hồ sơ liên quan đến an cư kiết hạ, nhân viên Văn phòng Ban Tăng sự sẽ liên hệ trao đổi với Thư ký trường hạ đó. Thư ký các trường hạ có thể trực tiếp đến Văn phòng Ban Tăng sự để nộp sổ hạ, đơn đăng ký cấp sổ hạ mới và đơn đăng ký cấp Giấy chứng nhận an cư cho chư hành giả của trường hạ mình.

Ngoài ra, đối với sổ hạ và các hồ sơ liên quan đến an cư kiết hạ của chư Tăng Ni tại các trường hạ thuộc đơn vị Phật giáo tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) và tỉnh Bình Dương (cũ), nếu chưa được xác nhận an cư thì Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM sẽ tiếp nhận và giải quyết, sau khi Ban Trị sự GHPGVN TP.HCM (mới) sắp xếp ổn định về nhân sự.

• Thượng tọa có thể hướng dẫn các thủ tục cụ thể để Tăng Ni các tự viện được xác nhận an cư?
• Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM chỉ cấp Giấy chứng nhận an cư kiết hạ đối với hành giả có đăng ký an cư tại các trường hạ (tập trung/tại chỗ) đối với Tăng Ni không có sổ hạ. Nếu hành giả có sổ hạ thì sẽ được xác nhận an cư trong sổ hạ, không cần cấp thêm giấy chứng nhận nữa.

Về thủ tục, đối với trường hợp Tăng Ni có đăng ký an cư kiết hạ (tập trung/tại chỗ) tại các trường hạ nhưng không sổ hạ và có nhu cầu được cấp Giấy chứng nhận an cư, Ban Thư ký các trường hạ, lập danh sách hành giả cần cấp giấy chứng nhận (Danh sách có xác nhận của Trưởng ban Tổ chức trường hạ hoặc trụ trì nơi tổ chức an cư) gửi về Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM. Cuối hạ sẽ được cấp giấy chứng nhận.

Thủ tục cấp sổ hạ mới (đối với hành giả an cư tập trung) và các đơn từ liên quan an cư kiết hạ được hướng dẫn đầy đủ và cụ thể trên cổng Hành chính điện tử của GHPGVN TP.HCM (cũ), địa chỉ: https://hcdt.pgtphcm.vn/

Nhân đây, Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM xin thông báo, nếu trường hạ nào chưa kịp nộp sổ hạ về Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM, thì Thư ký của trường hạ đó có thể đến nộp trực tiếp tại Văn phòng Ban Tăng sự GHPGVN TP.HCM (Ban Tăng sự không nhận sổ hạ của từng hành giả nộp riêng lẻ).

• Xin cảm ơn Thượng tọa!

Nguyên Tài/Báo Giác Ngộ

Trên tinh thần đồng hành bước vào kỷ nguyên mới, vào sáng ngày 30-6-2025, tại Văn phòng Ban Thường trực Hội đồng Trị sự phía Nam GHPGVN (thiền viện Quảng Đức, TP.HCM), hội nghị công bố quyết định nhân sự 15 Ban Trị sự tỉnh, thành mới khu vực phía Nam sau sáp nhập, hợp nhất đã được tổ chức. Tiếp đó, vào chiều ngày 1-7-2025, tại chùa Quán Sứ – Trụ sở Trung ương GHPGVN, hội nghị công bố danh sách lãnh đạo chủ chốt các Ban Trị sự tỉnh, thành phố được sáp nhập, hợp nhất ở khu vực phía Bắc cũng được diễn ra.

Những điều chỉnh, thay đổi về tổ chức hành chánh đó của GHPGVN thể hiện rõ ràng hơn hết tinh thần song hành cùng sự phát triển của dân tộc, cũng nhằm phù hợp với thực tiễn theo phương hướng chung của đất nước. Bên cạnh việc sắp xếp lại cơ cấu Ban Trị sự tỉnh, thành phố; GHPGVN cũng chấm dứt hoạt động của Ban Trị sự cấp quận, huyện, đưa bộ máy hành chánh Giáo hội về còn 3 cấp từ thấp đến cao: Ban quản trị tự viện; Ban Trị sự cấp tỉnh, thành và Trung ương Giáo hội.

Đó là những thay đổi căn bản về mặt tổ chức hành chánh. Trên một phương diện khác, việc hợp nhất, sáp nhập tỉnh, thành lần này cũng tình cờ kiến tạo lại những không gian văn hóa Phật giáo rộng hơn, tương thích với sự phát triển từng diễn ra trong lịch sử.

Đồng hành cùng Tổ quốc

Phật giáo đã có 2.000 năm đồng hành cùng dân tộc Việt Nam, qua bao triều đại, từng đạt đến đỉnh cao dưới thời đại Lý – Trần. Đó là thực tế đã được khẳng định rõ ràng trong sử sách. Dù ở thời nào, nơi chốn nào, Phật giáo luôn gắn bó với văn hóa Việt Nam, trở thành nơi nương tựa về tinh thần, thậm chí, hòa quyện thành một vào trong nếp ăn nếp ở của người Việt qua triết lý bình dị của ca dao, tục ngữ “thương người như thể thương thân”, “lá lành đùm lá rách”, “dẫu xây chín bậc phù đồ/ không bằng làm phúc cứu cho một người”, v.v… Đức Phật của dân gian Việt Nam hiện thân thành ông Bụt hiền từ luôn cứu giúp người khổ, hay hình tượng Phật bà nước Nam gần gũi, thân thuộc, hình tượng Đức Ông chuyên chở che cho con trẻ,… Tự nhiên như thế, đạo Phật ẩn hiện, len lỏi giữa đời sống người Việt theo cách này hay cách khác.

Theo bước chân lưu dân đi mở cõi về phương Nam, từ công đức sâu dày của chư vị Tổ sư, các bậc tiên giác, đạo Phật cũng có những giai đoạn, những hình thái phát triển khác nhau tùy thời tùy xứ. Trên nền tảng chung về triết lý, đạo Phật ở mỗi vùng địa lý lại có những dị biệt nhất định, phát sinh từ lịch sử lẫn ảnh hưởng văn hóa. Nếu như ở miền Bắc, đạo Phật đã tạo nên một chỉnh thể văn hóa với những chùa chiền, lễ nghi, hình thái tâm linh đặc sắc nhưng khá đồng nhất thì xuôi dần về Nam, không gian văn hóa của đạo Phật lại được thể hiện hết sức phong phú.

Lấy Hoành Sơn làm mốc – nơi chúa Nguyễn Hoàng cùng với những lưu dân đầu tiên đã bước qua trong công cuộc Nam tiến, tính xuôi dần về Nam Bộ, chúng ta có những vùng văn hóa Phật giáo với đặc trưng rõ rệt: Vùng văn hóa Phật giáo Bắc Trung Bộ với “trái tim” nằm ở Phật giáo Huế mang đậm dấu ấn ảnh hưởng cung đình; Vùng văn hóa Phật giáo Trung và Nam Trung Bộ với Phật giáo Quảng Nam có ảnh hưởng bao trùm trên vùng đất phía Nam đèo Hải Vân, tương ứng với địa phận TP.Đà Nẵng ngày nay và các tỉnh Nam Trung Bộ từ Quảng Ngãi đến Bình Thuận chịu ảnh hưởng đậm nét của văn hóa và nghi lễ Phật giáo Bình Định; Vùng văn hóa Phật giáo Nam Bộ với những đặc trưng riêng có của vùng đồng bằng sông nước.

Việc hợp nhất, sáp nhập các tỉnh thành theo chủ trương chung, một cách tình cờ, lại khá tương đồng theo từng vùng văn hóa của Phật giáo. Đơn cử như trường hợp hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị với nhiều nét văn hóa tương đồng, chịu ảnh hưởng rõ rệt của Phật giáo cố đô, việc hợp nhất dẫu có tạo nên sự tiếc nuối khi cái tên Quảng Bình tồn tại suốt 420 năm qua nay trở thành dĩ vãng, nhưng lại không tạo ra quá nhiều mâu thuẫn về phương diện văn hóa. Hay như TP.Đà Nẵng mới sáp nhập từ tỉnh Quảng Nam và TP.Đà Nẵng, hai địa phương này trước sau đều nằm trong một chỉnh thể văn hóa xứ Quảng và Phật giáo xứ Quảng với những liên hệ mật thiết từ sâu xa trong lịch sử về phổ hệ truyền thừa, nghi lễ, môn phái,…

Với trường hợp các tỉnh “núi gộp với biển” như tỉnh Gia Lai hợp nhất từ hai tỉnh Gia Lai và Bình Định, sự giao lưu giữa hai vùng đất này vốn đã có từ rất sớm, với những cứ liệu rõ ràng và gần nhất về mối liên hệ ở vùng Tây Sơn giữa hai khu vực thượng đạo và hạ đạo, đạo Phật cũng đã theo bước chân những di dân từ Bình Định lên vùng Gia Lai sinh sống, lập nghiệp, do vậy, ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo Bình Định được các đời Tổ sư vun bồi, truyền bá ở Gia Lai cũng khá rõ nét,…

“Phật giáo Gia Lai và Bình Định, nói là hai tỉnh nhưng chung một nguồn gốc Phật giáo vì đa số các vị Tổ sư, Hòa thượng đem Phật giáo truyền bá lên Gia Lai đều là người Bình Định, phát xuất từ các tổ đình Thập Tháp, Thiên Đức, Thiên Bình, Minh Tịnh, thuộc dòng Lâm Tế Chúc Thánh và Liễu Quán. Chỉ có số ít các vị xuất thân từ tổ đình Linh Nguyên, H.Đức Hòa, tỉnh Long An cũ (như tổ đình Minh Quang, P.Pleiku), thuộc dòng Lâm Tế Gia Phổ miền Nam, dù vậy sự hành trì đều theo nghi thức thiền môn Bình Định. Hầu như chư Tăng Gia Lai đều là người quê ở Bình Định, cho nên sự giao lưu về truyền thống văn hóa và tôn giáo gắn bó khá chặt chẽ. Đối với việc sáp nhập, hợp nhất Phật giáo tỉnh nhà về văn hóa truyền thống cũng như sinh hoạt Tăng đoàn không có nhiều khác biệt nên sự hòa nhập, gắn kết với nhau rất tốt.

Thêm nữa, chư tôn đức trong các sơn môn Bình Định và Gia Lai đều có quan hệ tông môn với nhau và thường qua lại trong các đại lễ của hai tỉnh nên thân thiết và hòa hợp. Sau khi sáp nhập tỉnh, Ban Trị sự mới cần làm tốt các nhiệm vụ như gìn giữ phát huy truyền thống Phật giáo mà lịch đại Tổ sư đã dày công bồi đắp, tôn kính các bậc trưởng thượng, hòa hợp thực hành đúng Hiến chương Giáo hội và Nội quy của Ban Tăng sự cũng như hướng dẫn Tăng Ni, Phật tử tu hành đúng Chánh pháp, tuân thủ Hiến pháp và pháp luật của Nhà nước theo đúng phương châm ‘Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội’ thì công tác Phật sự tỉnh nhà sẽ được hưng long phát triển”, Thượng tọa Thích Tâm Mãn, Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Gia Lai nhận định.

Từ một số trường hợp đơn cử trên để thấy rằng dẫu có sự khác biệt về hành chánh, địa lý sau nhiều lần tách/nhập trong lịch sử, mỗi vùng đất trên dải đất Việt Nam đều có sự liên hệ, gắn bó nhất định, thậm chí còn khá mật thiết, về phương diện văn hóa, tinh thần. Đạo Phật và văn hóa Phật giáo chính là phương tiện thể hiện rõ ràng hơn hết sự liên hệ, gắn bó này. Điều đó, ngay trong lúc này, càng cần được nêu bật lên hơn nữa. Đạo Phật, từ ảnh hưởng sâu sắc trong tâm thức quần chúng, có thể phát huy vai trò của mình nhằm làm cầu nối để xóa nhòa đi những ranh giới còn hằn lại trong tâm thức của mỗi người để mỗi tỉnh, thành không chỉ thực sự hợp nhất về mặt địa lý mà còn tái khẳng định sự tương đồng nhất định của các vùng văn hóa đã có từ xa xưa.

Kết nối và kiến tạo trên nền tảng văn hóa

Với Phật giáo, việc hợp nhất Ban Trị sự Phật giáo các tỉnh, thành phố không chỉ góp phần vào việc cải cách bộ máy hành chánh Giáo hội theo hướng nâng cao hiệu quả hoạt động, phù hợp với thực tiễn mà còn góp phần tạo nên những không gian phát triển mới Phật giáo các tỉnh, thành phố, là cơ hội để tái tạo lại sự liên kết về phương diện văn hóa, tâm linh. Như đã nói, dẫu rằng trong lịch sử, đất nước của chúng ta đã có vô số lần thay đổi, xê dịch về địa giới hay cấu trúc hành chánh, nhưng không có ranh giới cụ thể nào cho văn hóa khi tất cả là những mảnh ghép khác nhau được kiến tạo nên trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước của người Việt, để tạo nên một bức tranh thống nhất, một tổng thể nhiều màu sắc.

“Trên thực tế, mặc dù từng có những thay đổi về địa giới, cơ cấu hành chánh, tuy nhiên, Quảng Nam và Đà Nẵng vẫn có sự tương đồng, gần như là hoàn toàn, về mặt văn hóa và đời sống tinh thần. Rất nhiều gia đình sinh sống ở Đà Nẵng có gốc gác Quảng Nam. Phật giáo Quảng Nam và Đà Nẵng đều nằm trong một tổng thể chung được biết đến là Phật giáo xứ Quảng. Theo chúng tôi, việc cùng thừa hưởng một tổng thể văn hóa lâu đời là một điều thuận lợi cho hoạt động của Phật giáo TP.Đà Nẵng sau khi hợp nhất, sáp nhập, cũng là cơ hội để Phật giáo thành phố phát triển thuận lợi trong tương lai, kế thừa nền tảng của Phật giáo xứ Quảng với những đặc trưng được tạo dựng từ lâu đời và phong phú về bản sắc”, Hòa thượng Thích Từ Nghiêm, Trưởng ban Trị sự GHPGVN TP.Đà Nẵng mới đã chia sẻ về những thuận lợi trên phương diện văn hóa đối với sự hợp nhất giữa tỉnh Quảng Nam và TP.Đà Nẵng trong cuộc trò chuyện với Giác Ngộ sau hội nghị công bố quyết định nhân sự 15 Ban Trị sự tỉnh, thành mới khu vực phía Nam sau sáp nhập, hợp nhất.

Việc sáp nhập, hợp nhất các Ban Trị sự Phật giáo các tỉnh, thành phố, tựu trung, có thể coi là một cơ hội để cộng đồng Phật giáo của 34 tỉnh, thành phố xây dựng nên mối liên kết chặt chẽ, bền vững để làm sống động, phát huy hơn nữa những giá trị vốn có của Phật giáo địa phương mà các thế hệ Tổ sư, tiền nhân đã vun bồi qua nhiều thế hệ; từ đó góp phần vào việc xóa nhòa những khoảng cách, ngăn chia cũ về địa lý để tạo nên một sự đoàn kết, nhất trí bước vào giai đoạn mới.

Ngoài ra, trong bối cảnh mới, kỷ nguyên mới của dân tộc, thiết nghĩ, Phật giáo các địa phương cũng cần có một định hướng nhằm phát huy, bổ sung thêm những giá trị mới, song hành với nhịp bước của thời đại và xuất phát từ thực tiễn xã hội, thể hiện được tinh thần song hành của Phật giáo cùng thời đại.

Nguyễn Cường/Báo Giác Ngộ

Đó là câu chuyện được đặt ra từ những thế kỷ trước (1788). Về vấn đề này, James Madison từng viết: “Trong việc tạo dựng một Chính phủ, con người quản lý con người, khó khăn lớn nằm ở chỗ trước hết phải bảo đảm Chính phủ kiểm soát được những người phải quản lý và tiếp theo bảo đảm Chính phủ phải kiểm soát được chính bản thân mình”.

Trăn trở để quyết tâm phát triển

Ngày 1-7-2025, chúng ta bắt đầu nền hành chính 3 cấp, nếu chỉ tính chính quyền địa phương là 2 cấp (tỉnh và xã/phường). Trước những băn khoăn và cả nghi ngại về sự vận hành cũng như hiệu quả của hệ thống mới, chúng ta thử phân tích về lý thuyết xem những gì là ưu và nhược điểm của cả hai hệ thống. Song song với hệ thống mới là việc sáp nhập tỉnh từ 63 còn 34 tỉnh.

Theo các nhà nghiên cứu lập pháp, hiện trên thế giới có bốn mô hình tổ chức chính quyền thì Việt Nam (trước 1-7-2025) áp dụng mô hình tổ chức chính quyền 4 cấp gồm trung ương, tỉnh, huyện, xã/phường. Mô hình này đã được đề cập ngay trong Hiến pháp năm 1946. Như vậy, không tính trung ương, mô hình chính quyền địa phương tại Việt Nam có 3 cấp. Trong suốt quá trình lịch sử, mô hình này đã phát huy hiệu quả, góp phần vào sự nghiệp đấu tranh, bảo vệ Tổ quốc và phát triển đất nước. Tuy nhiên, qua nhiều lần điều chỉnh địa giới hành chính, mô hình chính quyền địa phương đã bộc lộ những nhược điểm và không còn phù hợp với bối cảnh phát triển mới của đất nước.

Tổng Bí thư Tô Lâm thường nhấn mạnh rằng nguy cơ tụt hậu luôn hiện hữu. Đây là vấn đề chúng ta đã nhìn nhận ra, song phải phát triển mạnh mẽ để tránh khỏi nguy cơ đó. Ông nói: “Cứ lững thững bước đi, chúng ta khó bắt kịp các nước trong khu vực và trên thế giới. Nhìn sang Trung Quốc khi mở cửa có trình độ tương đồng, bây giờ thu nhập đầu người 12.000 – 15.000 USD, còn ta chưa được 5.000 USD”. Theo Tổng Bí thư Tô Lâm, cần tính đến cơ chế hành pháp, mức độ liêm chính của Chính phủ, Nhà nước. Trong bối cảnh phòng chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí, các yếu tố này cần được chú trọng hơn. Ông cũng lưu ý đến việc đảm bảo lợi ích của người dân, quyền làm chủ của nhân dân, củng cố nền dân chủ.

Trao đổi với báo Công Thương, TS.Nguyễn Minh Phong – nguyên Phó Vụ trưởng, Phó ban Tuyên truyền lý luận Báo Nhân Dân, cho rằng, chính quyền địa phương 3 cấp cho thấy cấp huyện mang đậm tính trung gian, nhiều quyền mà ít trách nhiệm thực sự trên thực tế quản lý hành chính nhà nước. Đây là một trong những nguyên nhân gây ra sự thiếu minh bạch trong quản lý và trách nhiệm, cũng như làm gia tăng chi phí cơ hội cho người dân, doanh nghiệp và quản lý hành chính ở địa phương.

Thống kê của Bộ Nội vụ cho thấy, tính đến hết năm 2024, số lượng cấp huyện tại Việt Nam còn gần 700 đơn vị, số cấp xã là 10.035 đơn vị. Đi kèm với bộ máy cồng kềnh, số lượng công chức, viên chức, người lao động khổng lồ; chất lượng không đồng đều, nhất là công chức cấp xã. Đâu đó, vẫn còn tình trạng “con ông, cháu cha”, chạy chọt chức vụ bằng nhiều hình thức. Bên cạnh đó, tổng chi phí đầu tư cho xây dựng, sửa chữa, bảo dưỡng trụ sở; trang bị cơ sở vật chất, công cụ làm việc cho các cấp chính quyền địa phương và chi thường xuyên; chi phí tiền lương, phụ cấp rất lớn.

Tốn kém, lãng phí nguồn lực là vậy, song chất lượng giải quyết công việc lại chưa tương xứng với nhiều thủ tục hành chính rườm rà phức tạp, qua nhiều cấp… Thậm chí, hình thành sự cửa quyền, hách dịch, cơ chế xin cho… diễn ra ở nhiều cấp. Điều này dẫn đến tình trạng công việc của người dân, doanh nghiệp bị chậm trễ, ách tắc. Nhiều cán bộ đã không giữ được phẩm chất, đạo đức công vụ dẫn đến vi phạm phải xử lý, đã phần nào làm xói mòn lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.

Trở lại với vấn đề giải quyết thủ tục hành chính tại chính quyền địa phương cấp xã, huyện, nhiều nơi đã diễn ra những tiêu cực, tham nhũng vặt từ việc xin dấu xác nhận hồ sơ, đến chuyển nhượng đất đai, cấp phép xây dựng, thực hiện nghĩa vụ quân sự… Đã có những vụ việc khiếu nại, kiện cáo kéo dài qua nhiều tháng vì phải theo trình tự từ xã, đến huyện và tỉnh.

Công tác quản lý của chính quyền 4 cấp có nhiều bất cập, cần phải thay đổi để phát triển mạnh mẽ.

Những ưu điểm chính của mô hình chính quyền 3 cấp

Có thể nói, mô hình chính quyền 3 cấp khá phổ biến trên thế giới hiện nay. Mô hình này bao gồm chính quyền trung ương (quốc gia), chính quyền tỉnh (khu vực) và chính quyền địa phương (cơ sở). Qua nghiên cứu mô hình của phần lớn các quốc gia theo mô hình này, có thể nhận thấy, chính quyền 3 cấp là cơ cấu tổ chức gọn nhẹ, phân bổ quyền lực và trách nhiệm rõ ràng giữa các cấp quản lý, mang lại nhiều lợi ích, như ở Nhật Bản, Úc, Na Uy…

Thứ nhất, với sự phân cấp phân quyền rõ ràng, chính quyền trung ương chỉ tập trung vào các vấn đề lớn như quốc phòng, ngoại giao, kinh tế vĩ mô, điều này sẽ giúp giảm tải rất lớn cho bộ máy ở trung ương, đồng thời có thể là cơ sở để tinh gọn các bộ trung ương.

Thứ hai, việc giảm bớt một cấp chính quyền sẽ giúp bộ máy hành chính giảm tầng nấc trung gian, việc chỉ đạo, điều hành có thể được thực hiện trực tiếp từ khu vực xuống cơ sở, rút ngắn thời gian giải quyết công việc, đẩy nhanh quá trình ra quyết định và thực thi chính sách. Các địa phương có thể điều chỉnh chính sách phù hợp với đặc điểm kinh tế – xã hội của địa phương mình, tăng cường tính linh hoạt và thích ứng.

Thứ ba, bỏ bớt một cấp chính quyền giúp tiết kiệm đáng kể ngân sách phải nuôi bộ máy hành chính cồng kềnh, từ đó có thể tập trung nguồn lực cho các dự án phát triển địa phương.

Chính quyền 2 cấp địa phương mang lại quản lý hiệu quả hơn và giảm bớt các thủ tục hành chính rườm rà

Cấp phường/xã, được coi là cấp gần dân nhất, sẽ được trao nhiều quyền hạn hơn để giải quyết các vấn đề của người dân một cách trực tiếp và nhanh chóng. Quản lý hiệu quả hơn, thủ tục đơn giản hơn, tinh gọn bộ máy, giảm chi phí hành chính và tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu, giúp người dân tiết kiệm thời gian và công sức.

Việc chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin sẽ được đẩy mạnh, giúp người dân có thể thực hiện các thủ tục hành chính số, giảm sự phụ thuộc vào địa giới hành chính. Mạng internet và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo cho phép công khai thông tin về hoạt động của các cơ quan Nhà nước, giúp người dân giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của Chính phủ, đồng thời thúc đẩy trách nhiệm giải trình của cán bộ, công chức.

Công nghệ là công cụ hỗ trợ giao tiếp giữa cơ quan Nhà nước và người dân, giữa các cơ quan Nhà nước với nhau, và giữa các cơ quan Nhà nước với doanh nghiệp. Internet giúp các cơ quan Nhà nước quản lý thông tin, dữ liệu, tài sản một cách hiệu quả hơn, đồng thời hỗ trợ việc ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Việc tổ chức lại chính quyền địa phương được kỳ vọng sẽ tạo ra không gian phát triển mới, thúc đẩy kinh tế – xã hội phát triển và hội nhập quốc tế. Người dân và doanh nghiệp mong muốn, bộ máy chính quyền địa phương 2 cấp thực sự gần dân, phục vụ nhân dân tốt hơn. Muốn vậy, cán bộ xã phải là người có đức, có tài, vì nhân dân.

Những thử thách trước mắt

Để bộ máy thực sự đạt hiệu quả, hiệu năng, theo một số chuyên gia ngành lập pháp, chúng ta vẫn phải nỗ lực hoàn thiện cơ chế và tiếp tục thực hiện cam kết chính trị về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình ở cả hệ thống chính trị.

Song song đó, chúng ta cần thực thi nghiêm túc quyền tiếp cận thông tin của người dân cũng như xây dựng nền tảng thông tin, cơ sở hạ tầng kỹ thuật đảm bảo quyền tiếp cận thông tin; hoàn thiện hệ thống chính sách về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình phù hợp với tình hình thực tiễn của đất nước cũng như các quy định, tiêu chuẩn quốc tế mà Việt Nam đã tham gia, ký kết.

Chúng ta cũng cần hoàn thiện bộ máy hành chính theo hướng tinh gọn, khoa học, hiệu quả; đẩy nhanh tiến độ thực hiện Chính phủ điện tử; cơ chế một cửa, một đầu mối tại các cơ quan quản lý Nhà nước… Phải cải cách triệt để lĩnh vực cán bộ nhằm loại bỏ tình trạng bộ máy Nhà nước chỉ toàn là quan mà không có chuyên gia giỏi, một tình trạng lựa chọn, bổ nhiệm cán bộ theo những tiêu chí tiêu cực.

Tất nhiên, chúng ta không quên tăng cường thực hiện kiểm tra, thanh tra, giám sát và có các chế tài xử lý thích đáng với các vi phạm để đảm bảo tính răn đe của pháp luật; đồng thời tạo hành lang pháp lý cho sự tham gia của các cá nhân, tổ chức, cộng đồng xã hội, báo chí vào giám sát, thúc đẩy công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính Nhà nước.

Thách thức lớn khác là tư tưởng bảo hộ, cơ chế xin-cho… của các bộ ngành. Căn nguyên của cơ chế xin cho là việc nguồn lực ngân sách không được sử dụng theo nguyên tắc hiệu quả… Chỉ cần nhiều tiền để đầu tư, còn hiệu quả không ai kiểm tra, không ai đánh giá và không ai phải chịu trách nhiệm.

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, một chuyên gia về pháp luật tại Việt Nam, Chính phủ chúng ta đang hướng đến xây dựng một Chính phủ kiến tạo, liêm chính. Đó cũng chính là thông điệp từng được nêu ra tại Hội nghị Cải cách hành chính diễn ra cách đây nhiều năm. Theo GS.Hạnh: “Thông điệp này nhấn mạnh đến việc xây dựng một Chính phủ mà hoạt động quản lý, điều hành của nó hướng tới việc tạo môi trường thuận lợi nhất cho các tổ chức, cá nhân trong xã hội hoạt động, đặc biệt là các doanh nghiệp tức là các chủ thể của nền kinh tế. Một Chính phủ kiến tạo được môi trường cho sự phát triển nói chung và doanh nghiệp nói riêng chỉ có thể là Chính phủ liêm chính, tức là Chính phủ không vì lợi ích nhóm, Chính phủ không tham nhũng”.
Quan điểm của người Phật tử

Theo nhà Phật, muốn cho một xã hội an bình, cường thịnh còn phải có vai trò của người đứng đầu. Trong Tiểu bộ kinh, Đức Phật đã nêu 10 phẩm chất cần thiết của người lãnh đạo. Đó là: Bố thí (thực hiện chính sách an sinh, phúc lợi xã hội), trì giới (giữ gìn nền tảng đạo đức), bao dung, liêm khiết, nhu hòa, sống khắc kỷ, không sân hận, yêu hòa, kham nhẫn và thuận lòng dân.

Cũng trong kinh Chuyển luân Thánh vương sư tử hống, Đức Thế Tôn dạy: “Này các Tỳ-kheo, như vậy vì không cho người nghèo tiền của, nghèo đói tăng thịnh; vì nghèo đói tăng thịnh nên trộm cắp tăng thịnh; vì trộm cắp tăng thịnh nên đao kiếm được tăng thịnh; và đao kiếm được tăng thịnh, nên sát sinh tăng thịnh; vì sát sanh tăng thịnh nên nói láo tăng thịnh; vì nói láo tăng thịnh nên tuổi thọ của loài hữu tình giảm thiểu, sắc đẹp giảm thiểu…”.

Trong tinh thần xây dựng một nền hành chính năng động, và vững mạnh, ngày 14 và 15-6 vừa rồi, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu cấp ủy, chính quyền các địa phương phải tập trung quyết liệt, quyết tâm triển khai đồng bộ các nhiệm vụ để sau ngày 1-7 bộ máy chính quyền địa phương 2 cấp vận hành thông suốt, hiệu quả, mang lại lợi ích, cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho nhân dân.

Hệ thống hành chính mới sẽ tạo ra một xã hội với những “thiện duyên” cho công dân chúng ta được huân tập trong đó. Có những hạt giống không tốt lắm, nhưng trong môi trường lành mạnh, cũng sẽ tự điều chỉnh thành tốt. Còn hạt giống tốt nhưng trồng trên đất cằn, thiếu phân thiếu sự chăm sóc thì cũng không đâm chồi được!

Những nhà quản lý được xem như người trồng cây phải ươm giống tốt, rồi phát triển theo duyên, luôn luôn chăm sóc (nhà Phật gọi là tăng thượng duyên), liên tục (đẳng vô gián duyên), theo dõi, thực hiện nghiêm túc và bồi đắp cho đủ điều kiện ra quả tốt (sở duyên duyên) cho ngày mai. Hãy hy vọng và tin tưởng vào những bước chuyển mình của dân tộc trên nền hành chính mới trong tinh thần năng động, minh bạch, giải trình và bền vững. Mong thay!

Nguyên Cẩn/Báo Giác Ngộ

Suy cho cùng, không có một khía cạnh nào của trí tuệ Phật giáo mà khoa học có thể bác bỏ, từ khái niệm tái sinh đến tánh Không. Tái sinh theo cách hiểu của Phật giáo khá khác so với tái sinh được mô tả trong Ấn Độ giáo. Đức Phật dạy rằng tự ngã của con người là không tồn tại và cái chuyển từ kiếp này sang kiếp khác là cái thức thuần túy. Vì không có gì hoàn toàn dứt tuyệt trong vũ trụ – nó chỉ thay đổi dạng thức – nên ý thức của chúng ta sẽ tiếp tục tồn tại. Theo hiểu biết của tôi, không có khoa học thực sự nào có thể bác bỏ lý thuyết tái sinh của Phật giáo.

Sự thật là hầu hết Phật tử chưa hiểu ý nghĩa thực sự của tái sinh mà Đức Phật đã dạy; sự hiểu biết của họ đặt nền tảng một cách vô thức về chuyển kiếp của một dạng bản ngã cá nhân tự chủ nào đó. Khoa học thần kinh hiện đại cũng đã đi đến kết luận rằng, không có cái ngã cá nhân, điều này tương ứng với chính điểm tựa của giáo lý Phật giáo là vô ngã.

Phật giáo có một kho tàng giáo lý và thực hành vô cùng phong phú để phát triển tình yêu thương và từ bi đến tất cả chúng sinh, có thể áp dụng mọi lúc mọi nơi, xuyên thời gian và văn hóa. Chánh niệm hiện đã được mọi người từ mọi tầng lớp xã hội đón nhận hoàn toàn. Ngày nay, bạn sẽ thấy nhà giáo, chính trị gia, ngôi sao điện ảnh, cảnh sát và quân đội thực hành chánh niệm, ngay cả ở thế giới phương Tây, nhờ vào công sức không biết mệt mỏi của những người thầy phi thường như Jack Kornfield và nhiều người khác. Lợi ích của chánh niệm đã được xác thực bằng thử nghiệm khoa học, giúp chánh niệm ngày càng phổ biến hơn. Ngay cả một số người Cơ đốc và Hindu giáo cũng đã đón nhận sức hấp dẫn phổ quát và sức mạnh không thể phủ nhận của chánh niệm.

Phật giáo có một kho tàng giáo lý và thực hành vô cùng phong phú để phát triển tình yêu thương và từ bi đến tất cả chúng sinh, có thể áp dụng mọi lúc mọi nơi, xuyên thời gian và văn hóa. Chánh niệm hiện đã được mọi người từ mọi tầng lớp xã hội đón nhận hoàn toàn.

Các tôn giáo khác được dự đoán sẽ phát triển, chủ yếu ở các nước đang phát triển, nơi đó giáo dục và phát triển kinh tế được cho là sẽ tụt hậu trong tương lai dự đoán được. Những nền văn hóa này không chỉ giữ truyền thống của họ một cách vững chắc, mà xã hội còn sinh nhiều con hơn cho bảo đảm cá nhân, tạo ra một thế hệ mới tiếp nối truyền thống và văn hóa của họ. Khi một xã hội trở nên thịnh vượng và giáo dục tốt, công dân của xã hội đó thường sẽ sống khoa học và thế tục hơn. Trái ngược với dự báo của Pew ở trên, có khả năng phần lớn thế giới cuối cùng sẽ gia nhập câu lạc bộ “các quốc gia phát triển” và sẽ ngày càng hiện đại hóa.

Thế thì, Phật giáo có thể có một sứ mệnh độc đáo là phục vụ nhu cầu tâm linh của những người có thể không liên quan đến các truyền thống hữu thần. Đó có thể là lý do tại sao nhiều người dẫn lời Albert Einstein tuyên bố rằng Phật giáo là tôn giáo duy nhất tương thích với khoa học hiện đại. Tôi không nói rằng chúng ta nên thay đổi Phật giáo để phù hợp với khoa học hiện đại – những nỗ lực như vậy có thể nguy hiểm và có thể làm loãng sự sâu sắc của tôn giáo này. Thay vào đó, đây là kêu gọi nhận thức rằng Phật giáo vốn đã có tính khoa học từ bản chất.

Tôi cũng không cố gắng tạo ra một cuộc hôn nhân mới giữa khoa học hiện đại và Phật giáo bằng cách thúc đẩy một thứ ngụy khoa học (pseudo-science), chẳng hạn như lý thuyết thiết kế thông minh, một khái niệm do một số người theo thuyết hữu thần phát minh ra với mục đích riêng nào đó.

Các nhà sư và giảng sư Phật giáo châu Á phải thức tỉnh trước thực tế này. Quý vị không chỉ nên chuyên chú thực hành thiền cho chính mình mà còn nên dạy thực hành thiền cho cộng đồng cư sĩ, chẳng hạn như bốn nền tảng của chánh niệm. Quý vị nên dạy giáo lý Phật giáo cơ bản về Tứ diệu đế cho công chúng bằng ngôn ngữ đương đại để người tại gia có thể đạt được trí tuệ về thân phận con người và đối phó với những thách thức trong cuộc sống của chính họ một cách khôn ngoan.

Quý vị nên tổ chức các khóa tu thiền trong nhiều môi trường khác nhau và chào đón mọi người, bất kể xuất thân, trình độ học vấn hay tình trạng kinh tế của họ. Châu Á hiện có một lượng lớn dân cư có trình độ học vấn đủ để hiểu được những gì tinh tế trong lời dạy của Đức Phật và tự nguyện thiền thay vì chỉ muốn đến chùa để thắp hương và cầu nguyện cho được tiền tài và danh vọng.

S.N. Goenka là bậc thầy truyền cảm hứng cho tất cả chúng ta trong lĩnh vực này. Sau khi học chánh niệm ở Myanmar, ông chuyển đến Ấn Độ để chia sẻ những gì ông đã học được. Ngày nay, có hàng trăm trung tâm Vipassana của ông, nơi mọi người đều được chào đón. Khi còn sống, ông đã tổ chức khóa tu Vipassana 10 ngày tại các nhà tù và trại giam với những kết quả đáng kinh ngạc. Miễn là chúng ta tập trung vào việc thực hành thiền và diễn giải Phật giáo bằng ngôn ngữ đương đại, thì Phật giáo có thể tiếp tục phát triển trên thế giới như một sức mạnh cho hòa bình, hạnh phúc và trí tuệ. Với những công đức này, Phật giáo có sức hấp dẫn đối với những người có học thức.

Chúng ta cũng nên xem xét lý do tại sao Phật giáo đang dần biến mất ở Nhật Bản và Hàn Quốc. Ngày xưa, những quốc gia này thực sự là những vương quốc Phật giáo. Phật giáo đã trải qua thời kỳ hoàng kim trên bán đảo Triều Tiên trong triều đại Silla (57 TTL – 935 TL). Bây giờ, ít người Hàn Quốc trẻ tuổi nào quan tâm đến việc thực hành Phật giáo; có lẽ họ quan tâm hơn đến việc học tiếng Anh hoặc bài hát K-pop. Nhật Bản cũng đang ngày càng trở nên thế tục và Phật giáo ở đó đang nhanh chóng suy tàn. Nguyên nhân của sự phát triển này có thể bắt nguồn từ thời Minh Trị (1868-1912), khi đất nước này hướng tới hiện đại hóa một cách toàn diện.

Như tôi đã đề cập trước đó, giải pháp của tôi cho tình huống khó khăn này, trước hết là quảng bá phong trào thiền vào xã hội chính thống và giảng dạy Phật pháp bằng ngôn ngữ đương đại để đáp ứng nhu cầu của mọi người trong thời đại chúng ta. Nhiều người ngày nay được thu hút vào thiền Phật giáo vì họ có thể thấy được lợi ích ngay lập tức và thoát khỏi gánh nặng mê tín.

Qua những chuyến viếng thăm các quốc gia ở châu Á, tôi có thể thấy rõ rằng nhiều người thế tục viếng chùa, thỉnh các nhà sư về nhà mình để thực hiện nghi lễ, và tham dự các hội nghị Phật giáo lớn để hưởng công đức; tuy nhiên chúng ta hiếm khi thấy ai thực hành thiền hoặc suy ngẫm về lời dạy chân chính của Đức Phật. Nếu vẫn cứ xu hướng này tiếp tục, ai biết tương lai sẽ ra sao đối với truyền thống lớn lao mà tất cả chúng ta đều yêu mến này.

Thế giới đang thay đổi với công nghệ số và khả năng tiếp cận thông tin vô song – kiến thức cũng sẽ thay đổi nhận thức của tập thể. Những gì mọi người muốn trong năm nay có thể không phải là những gì họ muốn vào năm sau. Ở phương Tây, các tôn giáo Do Thái – Cơ đốc giáo truyền thống đang tan rã nhanh chóng đến mức nhiều quốc gia châu Âu trở nên thế tục ở hầu hết mọi khía cạnh. Một xã hội thế tục không có tâm linh có thể đi kèm với nhiều vấn đề, chẳng hạn như thiếu quán sát nội tâm, thiếu từ bi, thiếu đồng cảm và vị tha. Đã đến lúc các nhà lãnh đạo Phật giáo phải suy nghĩ lại về cách chúng ta sẽ duy trì Phật pháp lạ thường này nhằm phục vụ cho hạnh phúc của nhân loại.

Anam Thubten Rinpoche

Cao Huy Hóa dịch (nguyên tác: “The Religion of the Future”, Buddhist Door Global, 21-7-2017)

Anam Thubten Rinpoche tu tập theo truyền thống Nyingma của Phật giáo Tây Tạng. Thầy là người sáng lập và cố vấn tinh thần của tổ chức Dharmata, với mục đích truyền bá và giảng dạy giáo pháp rộng rãi ở Mỹ và nhiều nước khác. Thầy cũng là tác giả của nhiều bài báo và sách bằng cả tiếng Tây Tạng và tiếng Anh.

Trong ba ngày vừa qua (6 đến 8-5-2025), chúng ta đã cùng nhau quy tụ dưới chủ đề “Đoàn kết và bao dung vì nhân phẩm con người: Tuệ giác Phật giáo vì Hòa bình thế giới và Phát triển bền vững”. Những diễn đàn tại sự kiện này được khơi nguồn từ Chánh pháp, đã một lần nữa khẳng định giá trị vượt thời gian của giáo lý Đức Phật trong việc đối diện với những thách thức cấp bách của thời đại.
Hôm nay, với sự đồng thuận của các đại biểu đến từ 85 quốc gia và vùng lãnh thổ, đại diện cho nhiều truyền thống Phật giáo, các cộng đồng Tăng Ni, giới học giả và các tổ chức vì hòa bình, chúng ta đã thông qua Tuyên bố Thành phố Hồ Chí Minh – minh chứng cho cam kết chung đối với nhân phẩm, lãnh đạo đạo đức, công bằng xã hội và hòa bình bền vững.

Trong Tuyên bố này, chúng ta nguyện gìn giữ các giá trị đoàn kết và bao dung, đặt lòng từ bi và trí tuệ vào trọng tâm của sự phát triển bền vững; đồng thời khẳng định tầm quan trọng của đối thoại liên văn hóa, tôn giáo và việc vận dụng các nguyên tắc đạo đức Phật giáo vào tiến trình hoạch định chính sách ở mọi cấp độ.

Nhận thức rằng: An lạc nội tâm là nền tảng của hòa bình thế giới, do đó, chúng ta cổ vũ việc ứng dụng thực hành chánh niệm Phật giáo trong giải quyết xung đột và quản trị hiệu quả; ủng hộ việc thành lập các trung tâm Phật giáo chuyên về lãnh đạo đạo đức và kiến tạo hòa bình, và khuyến khích đưa chánh niệm vào tiến trình ra quyết định vì lợi ích lâu dài của tất cả chúng sinh.

Việt Nam một lần nữa khẳng định vai trò là trung tâm năng động của Phật giáo dấn thân xã hội, được biểu tượng một cách tuyệt đẹp qua hình ảnh hoa sen – loài hoa được xem là quốc hoa của Việt Nam. Sen mọc lên từ bùn, vượt khỏi mặt nước, không bị ô nhiễm bởi bùn đất bên dưới, vươn tới ánh mặt trời với vẻ đẹp thuần khiết.

Đại lễ năm nay đánh dấu thời khắc đặc biệt đối với nước chủ nhà. Chúng ta cùng nhau tôn vinh 50 năm Ngày thống nhất đất nước 30-4 (1975-2025) và 80 năm Quốc khánh nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2-9 (1945-2025). Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Chính phủ Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam và đặc biệt là Ủy ban Tổ chức Vesak Việt Nam vì sự hiếu khách và tầm nhìn khi đăng cai tổ chức sự kiện toàn cầu này.

Việt Nam một lần nữa khẳng định vai trò là trung tâm năng động của Phật giáo dấn thân xã hội, được biểu tượng một cách tuyệt đẹp qua hình ảnh hoa sen – loài hoa được xem là quốc hoa của Việt Nam. Sen mọc lên từ bùn, vượt khỏi mặt nước, không bị ô nhiễm bởi bùn đất bên dưới, vươn tới ánh mặt trời với vẻ đẹp thuần khiết. Hình ảnh này gợi nhắc đến lời Đức Phật:

“Cũng như hoa sen mọc từ bùn lầy mà không bị nhiễm bẩn, Đức Phật sống giữa thế gian mà không bị ô nhiễm bởi những điều thế tục”.

Cũng như vậy, người con Phật không quay lưng với cuộc đời. Với trái tim thanh tịnh đầy từ bi, họ nhập thế – giúp người khổ đau, nâng đỡ người thiếu thốn và hiện thân cho tinh thần trí tuệ trong hành động.
Giờ đây, chúng ta hãy mang tinh thần của hội nghị này vào thực tiễn đời sống hàng ngày. Hãy hiện thực hóa những nguyên tắc của Tuyên bố Thành phố Hồ Chí Minh, sẽ được thông qua trong cuối chương trình bế mạc; sử dụng ánh sáng của Chánh pháp để nuôi dưỡng hòa bình, công bằng và phát triển bền vững cho lợi ích của muôn loài.

Cầu mong Đại lễ Vesak Liên Hiệp Quốc 2025 được ghi nhớ như khoảnh khắc của niềm hy vọng được khơi dậy và quyết tâm tập thể được củng cố.

Cầu mong ánh sáng Tam bảo luôn soi chiếu quý vị. Hẹn gặp lại quý vị vào năm sau tại Trung Quốc.

Hòa thượng GS.TS Phra Brahmapundit

Kể từ khi ra đời hơn 25 thế kỷ trước, Phật giáo đã phát triển thành tôn giáo lớn thứ hai trên thế giới. Tôn giáo này liên tục thực hiện sứ mệnh của mình trong việc thúc đẩy niềm tin và tăng cường các mối quan hệ hợp tác toàn cầu. Tại Việt Nam, ảnh hưởng của Phật giáo trong suốt hai thiên niên kỷ qua đã thấm nhuần vào tư tưởng và hành động của người dân Việt, tạo nên những đặc điểm riêng biệt và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành bản sắc văn hóa dân tộc. Điều này thể hiện qua năm đặc điểm: (1) Phật giáo Việt Nam là một Phật giáo hòa nhập; (2) Phật giáo Việt Nam luôn nhấn mạnh hòa bình như một nguyên lý cơ bản; (3) Phật giáo Việt Nam mang tính học thuật và phát triển; (4) Phật giáo Việt Nam phát triển một trường phái riêng biệt của Việt Nam; (5) Phật giáo Trần Nhân Tông như một biểu tượng của tư tưởng ngoại giao, trở thành sức mạnh mềm của Việt Nam trong việc xây dựng các mối quan hệ hợp tác.
Phật giáo Việt Nam là Phật giáo hòa nhập

Khi vào Việt Nam và hòa nhập với văn hóa bản địa, Phật giáo đã khẳng định vai trò của mình trong việc nuôi dưỡng niềm tin thông qua những đóng góp tích cực vào đối thoại giữa các tôn giáo, được thể hiện qua khái niệm “Phật giáo hòa nhập”. Các ghi chép lịch sử cho thấy Phật giáo đã vào Việt Nam qua hai con đường: (1) Các con đường biển từ phía Nam; (2) Các con đường bộ từ phía Bắc, dẫn đến hai trường phái tư tưởng khác biệt. Hai trường phái này là Phật giáo Bắc truyền (Mahāyāna hay Đại thừa) và Phật giáo Nam truyền (Theravāda hay Thượng tọa bộ), mỗi trường phái có những đặc điểm riêng. Đặc biệt, Phật giáo Bắc truyền thể hiện tinh thần hòa nhập, được thể hiện qua mối liên hệ chặt chẽ với đời sống hàng ngày so với Phật giáo Nam truyền. Thay vì chỉ tập trung vào khổ hạnh, Phật giáo Bắc truyền nhằm giải thoát con người khỏi khổ đau và xây dựng một cuộc sống hòa bình, hạnh phúc. Tinh thần hòa nhập này được thể hiện qua những điểm nổi bật sau đây:

Thứ nhất, tinh thần nhân văn: Ưu tiên phúc lợi con người, tập trung vào con người thay vì chỉ biệt lập trong các tu viện hay rừng núi. Nhiều vị sư đã trở thành quốc sư, nhà giáo, thầy thuốc, thi sĩ và các nhà tư tưởng có ảnh hưởng, đóng góp vào sự phát triển của xã hội văn minh. Các chùa cũng là nơi tổ chức các hoạt động từ thiện, giúp đỡ người nghèo, người kém may mắn. Do đó, Phật giáo chú trọng đến giá trị đạo đức con người, dạy con người sống thiện lương, làm việc tốt, thể hiện lòng yêu thương, từ bi và giúp đỡ những người kém may mắn, nuôi dưỡng truyền thống nhân ái và đoàn kết của dân tộc Việt Nam.

Thứ hai, việc thực hành các giáo lý Phật giáo: Nhấn mạnh việc áp dụng các giáo lý Phật giáo vào đời sống văn hóa, thể hiện qua những phong tục và truyền thống gắn bó sâu sắc với bản sắc dân tộc như Lễ Vu lan, Tết Nguyên đán, và các lễ hội. Khéo léo kết hợp ba tông phái Thiền, Tịnh Độ và Mật tông trong thực hành, Thiền chú trọng vào việc tu tập tâm, Tịnh Độ tập trung vào sự thanh tịnh và Mật tông nhấn mạnh vào thực hành nghi lễ. Sự hòa nhập này đưa Phật giáo gần gũi với đời sống, đáp ứng những nhu cầu tâm linh đa dạng và góp phần vào sự đoàn kết, hạnh phúc của cộng đồng.

Thứ ba, ưu tiên tinh thần và lợi ích dân tộc: Luôn đồng hành cùng dân tộc qua những thăng trầm, góp phần vào việc hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam. Nhiều vị sư đã trải qua khó khăn để phục vụ đất nước, tham gia vào các phong trào bảo vệ Tổ quốc, để lại dấu ấn trong lịch sử Việt Nam. Phật giáo dạy rằng “Pháp không tách rời đời sống”, và khi đối diện với những mối đe dọa và nghịch cảnh, hy sinh vì độc lập của dân tộc không phải là hành động hiếu chiến mà là sự hy sinh vì độc lập của đất nước, thể hiện lòng yêu nước sâu sắc.

Trong thời kỳ nhà Trần, Phật giáo thịnh vượng. Phật giáo trở thành quốc giáo và được coi là một trong những yếu tố quyết định tạo nên một thời kỳ nhà Trần nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam – “một thời kỳ đỉnh cao văn hóa và võ thuật, với đời sống tâm linh sâu sắc”. Dưới sự lãnh đạo của Trần Nhân Tông, tinh thần hòa nhập của Phật giáo ở Việt Nam tiếp tục có những đóng góp tích cực vào hướng đi của hòa bình lâu dài. Việc Trần Nhân Tông xây dựng Yên Tử như là một trong những trung tâm Phật giáo của quốc gia, gắn liền với các công trình kiến trúc đặc sắc. Vị trí chiến lược của Yên Tử đã tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng một “bức tường văn hóa” mạnh mẽ mang tên Thiền phái Trúc Lâm, thấm đẫm bản sắc dân tộc Việt Nam, đóng vai trò như một thành trì bảo vệ biên giới quốc gia.

Câu chuyện về “Trái tim bất diệt” mà Hòa thượng Thích Quảng Đức để lại đã trở thành biểu tượng khẳng định giá trị của “những nguyên lý sống hòa nhập”. Ngài tự thiêu để phản đối chiến tranh, bảo tồn Phật giáo. Sau khi đạt được hòa bình, Phật giáo Việt Nam đã tập hợp lại lực lượng, không chỉ thúc đẩy Phật giáo mà còn đóng góp đáng kể vào sự phát triển chung của đất nước.

Do đó, Phật giáo không chỉ đóng vai trò trong việc tu dưỡng tâm linh và giáo dục mà còn thể hiện rõ tinh thần hòa nhập, kế thừa và làm đẹp thêm truyền thống lịch sử vẻ vang của dân tộc.
Phật giáo Việt Nam luôn nhấn mạnh hòa bình là nguyên tắc cơ bản

Tôn giáo và hệ thống tín ngưỡng từ lâu đã gắn liền với các cấu trúc xã hội xuyên suốt lịch sử, nhằm hướng dẫn con người đến các giá trị của hòa bình. Tư tưởng này được coi là nền tảng cốt lõi của các mục tiêu phát triển bền vững.

Mặc dù gặp phải hai tôn giáo lớn đương đại, Ấn Độ giáo và Bà-la-môn giáo, Phật giáo vẫn kiên định giữ vững hòa bình bền vững như một nguyên tắc cơ bản trong các quan hệ đối tác thông qua việc nuôi dưỡng một tinh thần bất bạo động độc đáo. Đặc tính này được thể hiện rõ nhất qua chính sách ưu tiên hòa bình và khuyến khích hành động không bạo lực trong thời kỳ Lý – Trần ở Việt Nam, tiếp tục được củng cố và tích cực thúc đẩy. Xuất phát từ bản chất hòa bình này, Phật giáo Việt Nam thể hiện một mức độ bao dung cao, bao gồm sự khoan dung và hòa hợp mà không cần đồng hóa. Ảnh hưởng của giáo lý Phật giáo đối với nền văn hóa hòa bình đã thấm sâu vào bản sắc quốc gia suốt hơn 2.000 năm, hình thành nền tảng tư tưởng cho cả quản lý nội bộ và chính sách đối ngoại của Việt Nam, điển hình trong triều đại nhà Trần đặc biệt không có tư tưởng xâm lược.

Phật giáo Việt Nam thể hiện một mức độ bao dung cao, bao gồm sự khoan dung và hòa hợp mà không cần đồng hóa. Ảnh hưởng của giáo lý Phật giáo đối với nền văn hóa hòa bình đã thấm sâu vào bản sắc quốc gia suốt hơn 2.000 năm, hình thành nền tảng tư tưởng cho cả quản lý nội bộ và chính sách đối ngoại của Việt Nam, điển hình trong triều đại nhà Trần đặc biệt không có tư tưởng xâm lược.

Về mặt nội bộ, khi lên ngôi (1278) trong bối cảnh đe dọa xâm lược từ Đế quốc Mông – Nguyên (1285, 1288), Trần Nhân Tông đã thực hiện chính sách đoàn kết dân tộc, từ huyết thống đến các bộ lạc ngoài, từ triều đình trung ương đến các địa phương. Nguyên tắc “giữ gìn sức mạnh của nhân dân” và tinh thần dân chủ cơ sở được lan tỏa rộng rãi, thể hiện qua việc tổ chức hai hội nghị nổi tiếng: Diên Hồng và Bình Than. Theo nhiều nhà nghiên cứu, Trần Nhân Tông là một trong những vị vua “lấy dân làm gốc” nhất trong lịch sử chế độ quân chủ Việt Nam.

Về mặt đối ngoại, đối mặt với quân Nguyên, Trần Nhân Tông kiên quyết bảo vệ độc lập quốc gia đồng thời sử dụng chiến lược ngoại giao mềm mỏng, nhượng bộ để tránh hoặc ít nhất hoãn lại mối đe dọa chiến tranh, tạo thời gian chuẩn bị lực lượng quân sự. Với Champa, Đại Việt thực hiện chính sách hòa hợp, tạo đủ thiện chí để ổn định các vùng biên giới phía Tây và phía Nam, giải phóng sức lực để đối phó với mối đe dọa liên tục từ phía Bắc. Đại Việt sử ký ghi nhận: “Mùa hè năm 1306, vua Trần Anh Tông gả công chúa Huyền Trân, cho vua Chiêm Thành, Chế Mân, theo lời hứa của Thượng hoàng Trần Nhân Tông. Vua Chăm tặng 2 châu, Ô và Lý làm sính lễ, sau này được đổi tên thành Thuận Châu và Hóa Châu”, đánh dấu sự mở rộng về phía Nam của Việt Nam bằng các phương tiện hòa bình. Đây là một cuộc hôn nhân chính trị nhưng là một cuộc hôn nhân thực sự, hành động vì quốc gia và nhân dân.

Tư tưởng hòa bình của Phật giáo đã ảnh hưởng sâu sắc đến mối quan hệ đối tác trong các triều đại sau này và trở thành một trong những yếu tố đặc trưng của bản sắc quốc gia Việt Nam, lan tỏa từ Bắc vào Nam suốt chiều dài lịch sử.

Tuy nhiên, quan điểm của Đức Phật về hòa bình chưa bao giờ là một món quà từ trên trời rơi xuống; đó là kết quả của ý chí kiên định, một cuộc đấu tranh dũng cảm qua tự học và tự kỷ luật. Các giáo lý của Đức Phật luôn thúc đẩy năm vấn đề cơ bản trong giáo dục hòa bình bền vững và các giá trị nhân văn: (1) Đấu tranh và hòa giải; (2) Thù hận và lòng từ bi; (3) Tổn hại và không tổn hại; (4) Hận thù và tình bạn; (5) Giết chóc và tôn trọng sự sống. Bên cạnh đó, Phật giáo luôn duy trì một trạng thái hòa hợp, nuôi dưỡng tình bạn, hòa bình và sự tỉnh thức để thoát khỏi xung đột và bất đồng, không chỉ ở quy mô nhỏ giữa các cá nhân mà còn mở rộng ra các quốc gia, khu vực và toàn cầu.
Phật giáo Việt Nam: Học thuật và phát triển

Thông qua sự thích nghi và phát triển liên tục, Phật giáo đã bảo tồn được hệ thống triết học sâu sắc của mình, đặc trưng bởi tính nghiêm ngặt học thuật và phương pháp khoa học, tạo ra sức thuyết phục cho việc xây dựng đức tin và các quan hệ đối tác.

Trong bối cảnh Đông Á nói chung, và Việt Nam nói riêng, chúng ta không thể phủ nhận những ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Trung Quốc và Ấn Độ. Dựa trên nền văn hóa nông nghiệp bản địa, Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo đã được chuyển hóa linh hoạt để phù hợp với bối cảnh văn hóa Việt Nam. Để khẳng định vị trí của mình trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam, ba tôn giáo này có con đường riêng với các hình thức khác nhau, dần hình thành biểu hiện hòa hợp “Tam giáo, nhất lý”, một nét đặc trưng của văn hóa Đại Việt trong thời kỳ Lý – Trần, đặc biệt dưới triều đại nhà Trần.

Tất nhiên, “Tam giáo, nhất lý” không phải là đặc trưng riêng của Việt Nam; nó cũng xuất hiện ở nhiều quốc gia Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Tuy nhiên, ở Việt Nam, nó có những đặc điểm và cách giải thích độc đáo. Với tư duy tổng hợp và phong cách linh hoạt của văn hóa nông nghiệp Việt Nam, nó đã xác định được một thái độ bao dung trong việc chấp nhận linh hoạt và hành vi thanh nhã đặc trưng. Tinh thần “Tam giáo” hội tụ, “sống hòa bình” giữa văn hóa bản địa của người dân và Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo, làm cho mô hình của Việt Nam ít cứng nhắc hơn so với các quốc gia khác, đặc biệt là so với Trung Quốc.

Thông qua hệ thống kinh điển, giáo lý của Phật giáo Việt Nam thể hiện sự hội tụ của tư tưởng Nho giáo và Đạo giáo, không chỉ giúp Phật giáo Việt Nam duy trì một hệ thống triết học sâu sắc mà còn phát triển nó thành một hình thức giáo lý.

Về Đạo giáo, Phật giáo tiếp nhận các tư tưởng về sự tinh khiết, hư vô và tự tu luyện qua lối sống ẩn dật nơi núi rừng. Lối sống hòa hợp với thiên nhiên của người Việt có lẽ gần với phong cách của Trang Tử, trong khi học thuyết “hư vô” của Lão Tử lại phù hợp với khát vọng của những bậc trí giả. Đạo giáo vốn dĩ gần gũi với tín ngưỡng truyền thống, nên khi du nhập vào Việt Nam, nó thường được pha trộn đến mức mà sự tồn tại của nó không phải lúc nào cũng được nhận diện rõ ràng. Trong quá trình tồn tại và phát triển, người Việt cũng tiếp nhận các biến thể của Đạo giáo thể hiện qua việc thờ phụng các nhân vật Việt Nam như Tứ pháp (gồm: Vân, Vũ, Lôi, Điện); cấu trúc các ngôi đền theo kiểu “trước Phật, sau Thánh”. Điều này khiến Phật giáo trở nên sâu sắc, huyền bí và hấp dẫn đối với những ai tìm kiếm cứu rỗi tâm linh.

Về Nho giáo, Phật giáo tiếp nhận các giá trị đạo đức như Tam cương ngũ thường (dành cho nam giới); Tam tòng tứ đức (dành cho nữ giới). Các triều đại Lý – Trần ở Việt Nam cũng áp dụng các yếu tố hợp lý của Nho giáo, chủ yếu để phục vụ cho việc xây dựng và củng cố hệ thống chính trị của triều đình và tổ chức xã hội. Kết hợp hai yếu tố này, Phật giáo dựa trên tư tưởng Nho giáo đã dạy cho truyền thống Việt Nam đề cao làng xã và đất nước, tinh thần dân chủ, v.v. Điều này khiến Phật giáo gần gũi hơn với người Việt, dễ dàng được chấp nhận và đồng hóa. Thêm vào đó, nhờ ảnh hưởng của Phật giáo từ Trung Quốc, dần dần thay thế sự truyền thụ trực tiếp từ Ấn Độ, các vị Tăng Việt Nam đã rất thành thạo trong Nho giáo và chữ Hán. Nhiều trường hợp tranh biện khéo léo và kiến thức sâu rộng của các vị Tăng Việt Nam đã gây ấn tượng với các sứ thần Trung Quốc, tạo nền tảng cho quan hệ ngoại giao hữu nghị.

Từ quan điểm của Phật giáo Việt Nam, có thể nhận thấy rằng “Tam giáo, nhất lý” có vẻ khác biệt, nhưng khi xem xét kỹ, chúng thường chỉ là những biểu hiện khác nhau của cùng một khái niệm. Những khác biệt này không mâu thuẫn với nhau mà bổ sung và hỗ trợ cho nhau: Nho giáo tổ chức xã hội theo trật tự; Đạo giáo chăm sóc sức khỏe thể chất của cá nhân; Phật giáo chăm sóc sự giải thoát tâm linh của cá nhân. Từ đó, Phật giáo Việt Nam đã tạo ra sức thuyết phục để xây dựng đức tin và các quan hệ đối tác chiến lược, cuối cùng nhằm phục vụ nhân loại, lợi ích của quốc gia và dân tộc, không thể tách rời khỏi đời sống.
Phật giáo Việt Nam phát triển thành một tông phái thuần Việt

Phật giáo Việt Nam, với những ảnh hưởng sâu sắc, lấy hòa bình làm nguyên lý chỉ đạo và sở hữu một trình độ học thuật cao, ngày càng khẳng định vai trò và sức sống của mình, đặc biệt thông qua sự ra đời của tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử.

Điểm đặc biệt của tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử, do vua Trần Nhân Tông (1258-1308) sáng lập, vị Tổ đầu tiên (còn gọi là Phật giáo Trúc Lâm), nằm ở việc thống nhất ba dòng Thiền: Tỳ Ni Đa Lưu Chi do Thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu Chi (?-594) từ Nam Ấn Độ sáng lập; Vô Ngôn Thông do Thiền sư Vô Ngôn Thông (759?-826), một vị sư người Trung Quốc trong triều đại Đường, sáng lập; và Thảo Đường do Thiền sư Thảo Đường (980-1030), một vị sư Trung Quốc thuộc trường phái Luật tông, sáng lập. Tiếp theo vua Trần Nhân Tông là Pháp Loa và sau đó là Huyền Quang.

Sự xuất hiện của tông phái Thiền Trúc Lâm đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ các tông phái Phật giáo Việt Nam do người ngoại quốc sáng lập, thể hiện sự chuyển tiếp trong quá trình địa phương hóa Phật giáo. Nói cách khác, Phật giáo trong giai đoạn này không còn là Phật giáo Ấn Độ hay Phật giáo Trung Quốc ở Việt Nam; lần đầu tiên trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, nó trở thành một Phật giáo thống nhất, hòa hợp, lan tỏa khắp đất nước.

Chỉ có qua sự đoàn kết và hòa hợp tôn giáo, một nền tảng vững chắc mới có thể được xây dựng cho sự phát triển của con đường dẫn đến đức tin kiên định, thấm đẫm tinh thần Đại Việt. Phật giáo Trúc Lâm chủ trương “gắn bó với thế giới trần tục trong khi tu hành”, “hòa hợp giác ngộ với đời sống trần thế”, và đồng hành cùng dân tộc.

Sự xuất hiện của tông phái Thiền Trúc Lâm đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ các tông phái Phật giáo Việt Nam do người ngoại quốc sáng lập, thể hiện sự chuyển tiếp trong quá trình địa phương hóa Phật giáo. Nói cách khác, Phật giáo trong giai đoạn này không còn là Phật giáo Ấn Độ hay Phật giáo Trung Quốc ở Việt Nam; lần đầu tiên trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, nó trở thành một Phật giáo thống nhất, hòa hợp, lan tỏa khắp đất nước.

Về mặt thực hành, Phật giáo Trúc Lâm nhấn mạnh việc tu dưỡng đạo đức và tinh thần “tâm sáng suốt, điều kiện công bằng”, với mọi người cùng nhau nỗ lực tu hành vì lợi ích của bản thân và xã hội.

Về mặt ngoại giao, quan điểm bảo vệ chủ quyền quốc gia và mở rộng biên giới triều Trần thông qua việc thiết lập các quan hệ đối tác bằng phương tiện hòa bình là đặc trưng của Phật giáo Trúc Lâm.

Sự thành công không chỉ của triều đại Trần mà còn của các triều đại sau này là nhờ các vị vua kế thừa và vận dụng tinh hoa của truyền thống hòa hợp này để huy động sức mạnh của sự đoàn kết dân tộc. Sức mạnh của quốc gia chủ yếu nằm ở lòng yêu nước của nhân dân trong việc xây dựng Đại Việt trở thành một quốc gia mạnh mẽ nhưng không bạo lực. Vai trò của các thiền sư trong quốc phòng và phúc lợi của người dân là vô cùng to lớn.

Là một truyền thống Phật giáo chính thống trong triều đại nhà Trần, những tư tưởng cao quý và giá trị của Phật giáo Trúc Lâm đã trở thành “dòng suối nguồn”, những giá trị cốt lõi của con người trong xã hội nói chung, được kế thừa và tiếp nối trong các giai đoạn lịch sử sau này.

Phật giáo Trần Nhân Tông là biểu tượng của tư tưởng ngoại giao và trở thành sức mạnh mềm của Việt Nam trong xây dựng quan hệ đối tác

Phật giáo Trần Nhân Tông đứng vững như một biểu tượng của tư tưởng ngoại giao và đã trở thành một sức mạnh mềm của Việt Nam trong việc xây dựng quan hệ đối tác. Điều này thể hiện qua nhiều khía cạnh:

Thứ nhất, giá trị văn hóa: Dòng Thiền thống nhất đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống xã hội trong triều đại nhà Trần và tạo ra một yếu tố văn hóa mới ở Việt Nam.

Thứ hai, nhận thức chính trị: Chủ trương mở cửa, tự do và khoan dung nhất quán, các nhà lãnh đạo quốc gia – bao gồm các vị lãnh đạo tôn giáo – không biến Phật giáo thành tôn giáo thống trị mà khuyến khích sự đồng tồn tại của Phật giáo với các tôn giáo khác, thúc đẩy tinh thần khoan dung tôn giáo.

Thứ ba, góc nhìn đối tác: “Con đường không phân biệt ai cả”. Trong thời kỳ khủng hoảng quốc gia, các thiền sư đã kêu gọi nhân dân bảo vệ đất nước, nhấn mạnh việc phục vụ nhân loại trong thời gian hòa bình, điều này rất quan trọng trong việc tu dưỡng tâm linh.

Tông phái Thiền Trúc Lâm, được sáng lập bởi Trần Nhân Tông, đã thu hút một lượng lớn tín đồ Phật giáo trên toàn quốc, dẫn dắt họ đi theo con đường chính đạo và góp phần vào việc truyền bá Phật giáo. Thông qua các hoạt động của mình, tông phái Thiền Trúc Lâm đã có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử của đất nước và Phật giáo Việt Nam, được tiếp nối cho đến nay.

Trong thời kỳ khủng hoảng quốc gia, các thiền sư đã kêu gọi nhân dân bảo vệ đất nước, nhấn mạnh việc phục vụ nhân loại trong thời gian hòa bình, điều này rất quan trọng trong việc tu dưỡng tâm linh. Tông phái Thiền Trúc Lâm, được sáng lập bởi Trần Nhân Tông, đã thu hút một lượng lớn tín đồ Phật giáo trên toàn quốc, dẫn dắt họ đi theo con đường chính đạo và góp phần vào việc truyền bá Phật giáo. Thông qua các hoạt động của mình, tông phái Thiền Trúc Lâm đã có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử của đất nước và Phật giáo Việt Nam, được tiếp nối cho đến nay.

Hơn nữa, Thiền sư Thích Nhất Hạnh, là người đóng góp lớn nhất vào ảnh hưởng toàn cầu của Phật giáo Việt Nam. Ngài là hiện thân của tinh thần dân tộc qua thuật ngữ “con đường Phật giáo”. Thích Nhất Hạnh đã dành cả đời mình để thúc đẩy những giá trị tư tưởng đặc sắc của Trần Nhân Tông, một nhà chính trị tài năng và một nhà tư tưởng văn hóa vĩ đại.

Tư tưởng ngoại giao của Trần Nhân Tông, cả trong nước và ngoài nước, là sự kết hợp hoàn hảo giữa sự kiên định và linh hoạt, theo công thức “dĩ bất biến ứng vạn biến”. Tư tưởng này phù hợp với một quốc gia nhỏ bé và dễ bị tổn thương như Đại Việt, khẳng định uy tín và sức sống của tư tưởng ngoại giao Trần Nhân Tông và triều đại nhà Trần lúc bấy giờ.

Ngoài ra, Trần Nhân Tông còn chủ trương mở rộng các hoạt động truyền bá giáo lý khắp đất nước, dạy dân tu học Thập thiện, và xóa bỏ những điều xấu xa. Điều này đã tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng lòng tin giữa nhân dân và thiết lập các quan hệ đối tác thực sự có lợi. Nhờ đó, Trần Nhân Tông đã trở thành một vị vua Phật giáo của tông phái Phật giáo thuần Việt – tông phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử.

Tóm lại, Phật giáo Việt Nam không chỉ là nơi lưu giữ đức tin hay là nơi trú ẩn sức mạnh tinh thần trong đời sống. Nó đã được chuyển hóa và phát triển mạnh mẽ hơn nữa. Những tư tưởng tiến bộ của Trần Nhân Tông, người sáng lập tông phái Thiền Trúc Lâm ở Việt Nam, và Phật giáo nói chung, đã tạo ra một nguồn sức mạnh mềm thúc đẩy con đường đến với đức tin và xây dựng quan hệ đối tác.

Hơn nữa, tinh thần hòa hợp “Tam giáo đồng nguyên” mở ra những hướng nghiên cứu mới cho một nền văn hóa bản địa độc đáo của Việt Nam (bao gồm Phật giáo, thờ Mẫu và thờ Tổ tiên) phát sinh từ sự thống nhất của các tín ngưỡng tôn giáo đa dạng.

• Tựa của Giác Ngộ

Đại sứ Phạm Sanh Châu

Lần này tôi cùng hai sư Khoan Hàng, Tri Lập và cư sĩ Phương Khoan Lệ… cùng về nước lên núi Vân Cư chúc thọ sư. Ngày 24-7 âm lịch chúng tôi lên đường, 3 giờ trưa thì đến Quảng Châu, liên lạc với sư Khoan Định… hẹn nhau cùng lên núi.

7 giờ sáng thứ Sáu ngày 25-7 chúng tôi đáp hỏa xa đi Bắc. 8 giờ sáng thứ Bảy (26-7) thì đến trạm Nam Xương. Do đêm qua chưa ăn gì, nên ai cũng tìm thức lót lòng ở trạm xe. Nhưng tìm mãi vẫn không thấy có gì bỏ bụng. Thế là tôi và Phương Khoan Lệ coi hành lý, còn hai sư Khoan Hàng, Tri Lập thì đi mua đồ, nhưng không cách chi mua được.

Kết quả, chúng tôi chi hơn 80 đồng để bao xe riêng. 9 giờ xe chạy, 1 giờ trưa thì đến bến đò Trương Công. Tôi biết chỗ này trước đây có thiết lập một gian chiêu đãi nhằm tạo phương tiện cho khách đi triều lễ Vân Cư có chỗ ăn uống nghỉ ngơi. Nhưng khi đến đây, tôi tìm khắp mà không thấy, hỏi thăm người dân quanh vùng mới biết tiệm này đã bị thiêu rụi hồi tháng 5 năm ngoái. Còn đang bàng hoàng, bỗng thấy từ xa xa có hai Tăng nhân. Sư Khoan Hàng liền tiến đến hỏi thăm những chuyện đã xảy ra ở núi Vân Cư. Phần tôi… do bụng đói, ruột sôi kêu rồn rột, thêm nỗi nghỉ không có chỗ bèn hướng họ hỏi thăm, xem có tiệm chay nào có thể vào ăn?… Đến khi chúng tôi tìm được phạn điếm, mới kêu thức ăn lên thì nhân viên trong tiệm hỏi chúng tôi có phiếu gạo không? Bốn người vừa nghe hỏi, chỉ biết nhìn nhau ngơ ngác. Chúng tôi không có phiếu gạo, tức nhiên tiệm cơm chẳng đồng ý cung cấp thức ăn cho chúng tôi. Thế là chỉ còn nước đến hỏi thăm các Tăng nhân. Một vị sư trong đây tên là Khoan Hoa, hiền từ nói: Chúng tôi chỉ còn chút ít thức ăn, xin mời các vị lót lòng tạm, rồi họ sớt thức ăn cho chúng tôi. Chúng tôi ăn qua loa cũng tạm đỡ đói. Sư Khoan Hoa hỏi chúng tôi định chừng nào lên núi? Và góp ý rằng tốt nhất nên đi luôn hôm nay. Bởi vì hôm nay có mười tu sĩ xuống núi công tác, nếu như hôm nay chúng tôi lên núi, gặp được các vị ấy, họ có thể giúp gánh hộ hành lý thay chúng tôi. Nếu để ngày mai lên núi, phải tìm người phụ việc rất bất tiện mà thù lao cũng không dễ…

Chúng tôi nghe nói cảm thấy thiệt là may, tất nhiên không bỏ qua cơ hội. Bèn xin họ từ bi giúp cho. Hành lý chúng tôi được người phụ gánh lên núi trước. Phần tôi lớn tuổi, lại có bịnh cao huyết áp, còn thêm chứng nhức đầu, do sức khỏe yếu kém nên chỉ lần bước chầm chậm theo. Lúc này mặt trời đã lên cao, đường nóng khó đi, chỉ có mấy cây số đường núi mà tôi cảm thấy tứ chi rã rời, mệt bứt hơi… thế là tôi ngã lăn ra, nằm xỉu ngay giữa đường. Mọi người phụ đỡ tôi dậy, cho tôi chống gậy bước đi lần lần, tôi bước ngã xiêu ngã tó, cuối cùng nhờ từ quang chư Phật gia bị, dần dần tôi cũng định tĩnh được và đến gian am tranh đầu tiên. Lúc này trời đã tối, nhưng khi nhìn lên bỗng thấy trên núi phóng ra một luồng sáng chói rực. Ai cũng lấy làm lạ, cơm tối xong, nhờ các sơn tăng từ bi, nhường giường cho chúng tôi nghỉ qua đêm.

Sáng Chủ nhật (27-7 âm lịch), dùng điểm tâm xong, chúng tôi lục tục lên núi. Độ 10 giờ thì đến chùa Chân Như. Trước tiên chúng tôi vào khách đường chào thầy tri khách, dùng trà nước xong thì đi lễ Hòa thượng. Ngài vừa thấy chúng tôi đã nói ngay: – “Khoan Huệ! Tôi không gọi ông đến, ông mò lên làm gì? Báo hại tôi phải lo lắng”… Rồi ngài hỏi thăm: – “Hiện tại chúng trụ nhiều ít? Tất cả đều dụng công tốt chứ? Chùa năm nay canh tác chi dùng có đủ hay không?”… Hòa thượng thật từ ái, khó mà diễn tả cho hết… Lúc này sư Khoan Hàng bước vào thất, Hòa thượng vừa thấy ông ta liền bảo: – “Tôi viết hơn mười phong thư mong ông đến, vì sao lại chần chừ tới giờ mới lên? Còn Khoan Huệ tôi không gọi lão đến, lão lại lần mò lên đây? Tôi định là sẽ đi1 vào tháng Tư này, nhưng việc chưa xong, nên phải hoãn lại. Sau đó đã chuẩn bị là tháng 7 đi, nhưng thấy việc vẫn chưa xong nên chưa thể ra đi. Rồi ngài tiếp:

• Các ông đi đường gian khổ dữ. Thôi, đi rửa mặt nghỉ ngơi rồi gặp lại sau. Tôi bảo người chuẩn bị cơm chay, các ông ăn xong rồi hãy bàn chuyện.

Sư tri khách thật lễ mễ, đãi dọn thức ăn đầy bàn, hương thơm ngào ngạt, đúng là danh sơn thánh địa, quả nhiên có khác…

Dùng cơm xong, chúng tôi về phòng, soạn lễ vật ra chia biếu các đại Hòa thượng như sư Duy Thâm, sư tri khách v.v… và giữ lại một phần riêng dành cúng dường lão Hòa thượng. Sau ngọ, chúng tôi yết kiến Hòa thượng, dâng tặng ngài chén trà ngọc quế. Ngài uống xong, dặn dò chúng tôi ít việc.

Sáng thứ Hai (ngày 28-7) sư Hùng Thanh báo tin:

Giáo sư Khoan Độ đến rồi, đã phái người đi tiếp giúp ông ta lên núi. Khi Khoan Độ tới, tôi thấy ông là một tục nhân mẫu mực hoàn toàn, điềm đạm uy nghi, bàng bạc phong thái của người tu. Lòng tôi chợt dấy lên một cảm xúc khó diễn tả.

Sáng 29, sư tri khách phái người đưa hai sư Khoan Hàng, Tri Lập xuống núi, giúp đăng ký trình báo tạm trú, mãi đến 4g30 chiều mới về. Nhờ Chính phủ phái Chu Sở trưởng lên núi chuẩn nguyện cho chúng tôi. Hàng ngày chúng tôi bầu bạn với mọi người chung quanh, trước sự tiếp đãi vô cùng chu đáo ở đây, chúng tôi cảm kích vô cùng.

Hôm nay thứ Ba (29-7 âm lịch) là sinh nhật lão Hòa thượng, cho nên đệ tử bốn phương, chư vị quan khách… xa gần đều vân tập lên núi chúc thọ, đi nườm nượp trên đường. Đủ biết đức hạnh ngài cảm hóa lòng người rất sâu. Tối đến, chúng tôi muốn yết kiến lão nhân, nhưng sợ ngài đã nghỉ, tiến lui đều lúng túng, nhờ sư Hàng hỏi thăm, biết ngài chưa ngủ, thế là tôi cùng các sư Khoan Hàng, Khoan Định, Tri Lập và cư sĩ Phương Khoan Lệ (cả thảy năm người), cùng bước vào thăm, thấy ngài nằm trên sạp, tôi tiến lại trước, dâng quả cúng dường, ngài bảo:

• Để cạnh đây đi!

Rồi đến các ông Phương Khoan Lệ… dâng lễ, ngài khách sáo nói:

• Quý vị giữ lại để dùng đi! Không nên tặng cho tôi nữa! Sư Hàng đại diện đáp:
• Chúng con đều có đủ, xin ngài thu nhận cho.

Ngài nói:

• Được rồi! đặt xuống đây đi. Lại nhìn chúng tôi và bảo:
• Các ông hãy về nghỉ ngơi. Ngày mai tôi không tiếp khách. Các ông có thể vào thăm.

Thứ Tư (ngày 30-7 âm lịch), lên điện lễ buổi sáng xong, khách muốn vào bái kiến ngài. Nhưng không được toại nguyện. Đến ngọ, ngài đích thân cúng trai, mọi người được kết duyên mỗi phong bao hai đồng, rồi thấy ngài dán ở trước cửa phòng tờ giấy viết thế này:

“Hôm nay không tiếp khách”. Chúng tôi mới hiểu ra lý do hồi sáng ngài từ chối gặp người… Ngày hôm ấy Hòa thượng tinh thần rất tốt.

Thứ Năm, sáng mùng 1 tháng 8 âm lịch, tôi cùng các bạn… gặp Hòa thượng rồi, thấy trên núi không xảy ra chuyện gì nên cùng hẹn ngày xuống núi.

Sư Hàng hướng Hòa thượng xin phép từ biệt, báo cáo chúng tôi đã định Chủ nhật này (mùng 4) xuống núi. Ngài đáp:

Được, tùy các ông, miễn là thấy tiện… Được Hòa thượng chấp thuận, chúng tôi lo chuẩn bị để ngày mùng 4 hạ sơn.

Nhưng rạng sáng thứ Sáu, (tức ngày mùng 2-8 âm lịch), thì sư Hùng Thanh đến bảo:

Hòa thượng cho gọi!… sư Khoan Hàng và chúng tôi cùng nối gót theo ông. Sư Hàng vừa bước vào, Hòa thượng liền bảo:

• Chủ nhật này các ông khoan đi, ta có chút chuyện muốn nói với các ông. Chúng tôi vâng lời. Xế trưa, Hòa thượng kêu sư Hàng vào, ngài lấy ra một tập bản thảo gồm 5 cuốn đưa cho ông ta.

Thứ Bảy (mùng 3-8 âm lịch) gần ngọ, ngài lại kêu sư Hàng vào. Bảo:

• Con có thể vì thầy làm một chuyện nhỏ chăng?

Sư Hàng đáp:

Dạ, bất kể sư phụ muốn con làm gì con đều vâng theo. Cho dù gian khổ đến mấy con cũng chẳng từ.

Hòa thượng nói:

• Ta nghĩ tới nghĩ lui, trong các hàng môn đệ đây, chỉ có thể trông cậy vào con. Nói xong ngài rút từ trong mình ra một tờ giấy ghi hàng ngàn chữ nhỏ li ti. Lịnh cho Khoan Hàng cất giữ chung với xấp bản thảo trước để đem sang Hương Cảng giao cho cư sĩ Sầm Học Lữ.

Quá ngọ, sư Khoan Hàng bàn việc tại phòng Hòa thượng trước, ngài bảo sư Hùng Thanh kêu tôi và Khoan Định, Tri Lập… ba người cùng vào, lịnh cho Hùng Thanh mở rương lấy ra một pho tượng ngọc Phật, hai tay ngài đỡ lấy, trịnh trọng nâng lên đặt trên đỉnh đầu, sau đó mới giao cho sư Khoan Định, bảo:

Tôn tượng ngọc Phật này ta giao cho con thờ phụng, rồi ngài cho Khoan Định một chiếc y bằng vải, và một khối hổ phách màu huyết dụ, và nói:

Khối mã não này cho con để nhìn cho tỏ mắt.

Rồi ngài lấy một chiếc áo Bố Đại mùa hạ ban cho tôi và cho tặng Tri Lập một kỷ niệm chương có biểu tượng bồ câu hòa bình. Ngài còn đưa một chiếc áo Bố Đại nữa cho sư Tri Lập dặn dò hãy đem về Hương Cảng tặng cho sư Hùng Hiền làm kỷ niệm. Ngài còn ban cho Khoan Hàng một con tê giác trắng, một chiếc áo Bố Đại và bảo: – Y và bạch tượng này đều cho con. Thật lạ, con tê ngưu mà ngài lại gọi là bạch tượng, hay ngài có dụng ý riêng gì chăng?

Rồi ngài lại lấy ra bốn bức tranh và hình chụp, ban cho chúng tôi. Có những ảnh chụp Hòa thượng xây Hải Hội tháp, khắc bia… Sau đó, ngài lấy xâu chuỗi la-hán 18 hột 7 sắc 9 báu ra, dặn sư Khoan Hàng mang về Hương Cảng tặng cho cư sĩ Sầm Học Lữ và bảo:

Sầm cư sĩ mấy năm nay nhọc nhằn ghi chép thay cho tôi. Thỉ chung chẳng lười. Tình nghĩa của ông rất đáng cảm. Hãy đem xâu chuỗi này (là vật trong cung, do một Thân Vương tặng tôi) trao cho ông ta làm kỷ niệm. Sau khi chia quà, gởi gắm mọi thứ… xong, ngài khai thị:

• Đã hiểu rõ (minh bạch) thì sinh cũng tốt, tử cũng tốt, là nam cũng tốt, là nữ cũng tốt. Thật ra, không có sinh tử, nam, nữ cùng tất cả tướng… (vô hữu sinh tử nam nữ cập nhất thiết các tướng). Nếu chẳng minh bạch thì không hành đúng được (bất vi nhiên). Nên biết các pháp tướng thế gian đều là huyễn hóa. Như hoa đốm trong không, như trăng đáy nước, tuyệt không chân thật. Chỉ có dốc lòng niệm Phật làm tư lương vãng sinh.

Xế trưa ngày mùng 4-8 âm lịch, sư gọi Khoan Hàng vào, nói: Giờ đây các thủ tục thầy đều đã lo xong, chỉ có một việc chưa thể buông bỏ… khi con đi đến Hàng Châu hãy thay ta tới Long Hoa am tìm Tông Hòa. Kiếm phụ thân ông ta pháp danh là Tâm Văn. Quan trọng nhất là phải kêu Tâm Văn đến núi Vân Cư một lần. Nếu như Tâm Văn có thể đến được, ắt tất cả thủ tục có thể lo xong. Ta có thể yên lòng buông hết. Sư Hàng thưa: Khi con tới Hàng Châu, bất kể khó khăn thế nào cũng quyết tìm cho ra người này, xin Hòa thượng yên tâm.

Mùng 5-8 âm lịch, thứ Hai, Hòa thượng gọi sư Hùng Thanh đến, kêu chúng tôi vào. Ngài cầm thanh thiền bảng, bảo chúng tôi:

Một cá nhân lúc làm việc thì phải hoàn toàn nhẫn, nhẫn, chân thật. Tôi nói:

• Xin ngài bảo trọng pháp thể. Trụ lâu ở thế gian, hóa độ hữu tình.

Ngài đáp:

Ta giảng nhiều cho các ông rồi, các ông còn nói lời phàm phu. Rồi ngài đưa thiền bảng lên, hướng về chúng tôi nói:

• Các ngươi xem xem, có hay không có vật gì? Rồi lại hỏi:
• Lúc nào các ông xuống núi?… Chúng tôi thưa: Do giấy tạm trú trong hộ khẩu đến mùng 6 hết hạn, nên chúng con định mùng 6 đi. Ngài có vẻ thất vọng và buồn. Sau đó ngài kêu thị giả mang trà đến, ban cho chúng tôi mỗi người một phần. Sư Khoan Định lại thưa: – Cúi xin Hòa thượng bảo trọng thân thể. Trụ lâu ở đời.

Ngài lại nói: – Các ông toàn thốt lời phàm phu! – Hôm nay: “chư Phật tuyển đạo tràng, thập phương cùng tụ hội, người người học vô vi, tâm không thi đậu về”.

Mỗi người về phòng nghỉ ngơi đi. Chốc nữa tôi và sư Hàng bước vào, Hòa thượng bảo sư Hàng:

• Hạnh cúng dường mấy mươi năm chưa từng lui sụt của Khoan Huệ thật khó làm. Đệ tử ta có nhiều, song chỉ có y là phát tâm miệt mài đến giờ. Thật là hiếm có. Khoan Huệ hiện đã già, thêm thân thể không an. Con hãy tiếp nối chí nguyện ông ta.

Sáng mùng 6-8 âm lịch. Chúng tôi vào từ giã ngài. Hòa thượng chắp tay chào biệt và bảo thị giả tiễn chúng tôi đến cổng sơn môn, còn dặn dò sư Hùng Thanh hãy thay ngài đưa tiễn… Hòa thượng thật từ bi, chu đáo. Rồi sư tri khách phái người tiễn chúng tôi xuống chân núi. Đến sở Chu Điền chúng tôi nhận lại giấy tờ. Dùng cơm trưa song, thì đáp xe về Nam. Bốn người chúng tôi đến trạm Bắc Nam Xương thì đổi xe đi tiếp hành trình đã định.

Hạnh Đoan dịch

(trích dịch từ Hư Vân niên phổ)

1 Viên tịch

Theo đó, dự thảo Luật Báo chí (sửa đổi) đã có nhiều điều chỉnh quan trọng, như bổ sung quy định về hoạt động của báo chí trên không gian mạng, làm rõ khái niệm báo chí và phân biệt rõ giữa loại hình báo chí và tạp chí, bổ sung quy định về tổ hợp báo chí truyền thông chủ lực đa phương tiện và tổ hợp báo chí của địa phương…

Tại hội nghị nhà báo Dương Quang, Phó Tổng Biên tập Báo Người Lao Động, góp ý Khoản 3 Điều 20, dự thảo nêu: “Cơ quan báo chí bị thu hồi giấy phép trong trường hợp vi phạm quy định Điều 9 của Luật này gây ảnh hưởng nghiêm trọng trở lên hoặc vi phạm hành chính bị xử lý nhiều lần”. Ông cho rằng cụm từ “nhiều lần” còn mơ hồ, dễ gây cách hiểu khác nhau, do đó nên quy định định lượng cụ thể, ví dụ từ 3 lần trở lên. Ngoài ra, Điều 33 dự thảo quy định thời hạn trả lời trên báo chí là 30 ngày, tương tự Luật Báo chí 2016, theo ông Quang, thời hạn này quá dài, không phù hợp bối cảnh hiện nay. Ông kiến nghị rút ngắn còn 14 ngày.

Nhà báo Mai Ngọc Phước, Tổng Biên tập Báo Pháp Luật TP.HCM, đề nghị dự thảo cần định nghĩa rõ hơn khái niệm “cơ quan truyền thông chủ lực đa phương tiện”. Ông cũng kiến nghị bổ sung điều cấm hành vi đe dọa, tấn công, khủng bố nhà báo trên không gian mạng bởi thực tế hiện nay, nhiều nhà báo bị các đối tượng tấn công, đe dọa trên mạng xã hội.

Nhà báo Lý Việt Trung, Tổng Biên tập Báo Phụ Nữ TP.HCM góp ý tại Điều 5 dự thảo quy định về quyền tự do báo chí của công dân gồm 6 quyền. Cấu trúc Điều 5 mang tính liệt kê nhưng thiếu định nghĩa rõ hoặc chưa phản ánh đầy đủ bối cảnh truyền thông số hiện nay. Vì vậy, nên nhóm lại thành các cụm nội dung có tính hệ thống (quyền sáng tạo, quyền tiếp cận, quyền tương tác…) để giúp dễ hiểu, dễ áp dụng.

Theo Tổng Biên tập Báo Phụ Nữ TP.HCM, một số quyền quan trọng nhưng chưa được đề cập rõ ràng như quyền khiếu nại, yêu cầu cải chính khi bị đưa tin sai; quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, quyền riêng tư khi bị báo chí xâm phạm; quyền làm báo công dân trong khuôn khổ pháp luật, phù hợp với xu thế mạng xã hội hiện nay; quyền truy cập báo chí số, báo chí mở, báo chí tiếng dân tộc, báo chí cho người yếu thế…

Cạnh đó, nhà báo Lý Việt Trung cho rằng Khoản 6 về quyền in, phát hành báo chí in là quyền dành cho tổ chức, không phù hợp đưa vào quyền của “công dân” trừ khi là cá nhân tự in, xuất bản báo chí hợp pháp, nhưng việc này đang bị hạn chế trong pháp luật Việt Nam hiện hành. Vì vậy, cần làm rõ hoặc loại khỏi Điều 5.

Đồng thời, theo nhà báo Lý Việt Trung, cần nhấn mạnh nội dung công dân có quyền sử dụng mạng xã hội để chia sẻ, phổ biến thông tin báo chí hợp pháp, đồng thời có trách nhiệm kiểm chứng, không xuyên tạc, bịa đặt hoặc gây hại cho an ninh thông tin, danh dự tổ chức, cá nhân.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Anh (Hồng Lam), Phó Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, cho rằng một số nội dung trong phần giải thích từ ngữ còn chưa chuẩn. Ông dẫn chứng, Điều 2, Chương 1 dự thảo nêu: “Tạp chí là sản phẩm báo chí xuất bản định kỳ, đăng tải tin, bài có tính chất chuyên biệt, chuyên ngành, trao đổi, hướng dẫn nghiệp vụ theo tôn chỉ, mục đích quy định trong giấy phép; chỉ cập nhật tin tức, sự kiện về hoạt động của cơ quan chủ quản, bao gồm tạp chí in và tạp chí điện tử”. Đồng thời, “Tạp chí khoa học là sản phẩm báo chí xuất bản định kỳ để công bố kết quả nghiên cứu khoa học, thông tin về hoạt động khoa học chuyên ngành”.

Theo nhà báo Hồng Lam, tạp chí nên được xác định là một loại hình báo chí, không nên gọi là “sản phẩm báo chí”, bởi khái niệm “sản phẩm báo chí” đã được định nghĩa ở mục phía trên của dự thảo, nên cách diễn đạt hiện nay dễ gây mâu thuẫn với phần định nghĩa đã nêu.

Về định nghĩa “bản tin” và “đặc san”, dự thảo đang xếp vào nhóm “sản phẩm thông tin”. Phó Tổng biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng phân tích, Điều 1 của dự thảo quy định “Luật này quy định về quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân; tổ chức và hoạt động báo chí, quyền và nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia và có liên quan đến hoạt động báo chí; quản lý Nhà nước về báo chí”. Do đó, những gì không phải báo chí thì không nên đưa vào luật. Nếu bản tin do cơ quan báo chí phát hành thì có thể coi là sản phẩm báo chí và đưa vào; ngược lại, nếu không thuộc báo chí thì không nên quy định trong luật.

Ngoài ra, góp ý tại Điều 29, Mục 4, Chương 2 về nội dung cấp, đổi, thu hồi thẻ nhà báo, dự thảo quy định: “Thời hạn sử dụng thẻ nhà báo là 5 năm tính từ ngày cấp thẻ và được ghi trên thẻ. Hết thời hạn sử dụng, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xét cấp đổi thẻ nhà báo”, nhà báo Hồng Lam cho rằng việc đổi thẻ định kỳ 5 năm một lần là lãng phí. Trong khi nhiều ngành khác như công an được sử dụng lâu dài. Vì vậy, nên quy định một mẫu thẻ chung và chỉ khi nào thay đổi mẫu thẻ thì mới tiến hành đổi, thay vì bắt buộc đổi định kỳ.

TS Nguyễn Xuân Thủy, Phó Chánh Văn phòng Thành ủy TP.HCM cho rằng dự thảo nên bổ sung quy định về chính sách bảo vệ an toàn cho nhà báo khi tác nghiệp đúng pháp luật. “Chủ trương của Đảng đã khẳng định vai trò của báo chí trong đấu tranh chống tiêu cực. Do đó, việc đưa quy định này vào luật mang ý nghĩa tuyên bố rõ ràng, là cơ sở để công an, chính quyền địa phương triển khai biện pháp bảo vệ nhà báo khi cần thiết.”, TS Nguyễn Xuân Thủy phân tích.

Bên cạnh đó, Phó Chánh Văn phòng Thành ủy TP.HCM Nguyễn Xuân Thủy cũng đề nghị dự thảo cần bổ sung chính sách về truyền thông và chuyển đổi số trong báo chí, khuyến khích hỗ trợ các cơ quan báo chí ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phát triển dữ liệu đa phương tiện và thực hiện các dự án đổi mới sáng tạo. Theo ông, luật hóa nội dung này sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc hơn để Nhà nước hỗ trợ báo chí chuyển đổi số.

Dịp này, cũng có nhiều ý kiến góp ý dự thảo Luật Viên chức (sửa đổi), trong đó, đề cập đến việc thực hiện Luật Viên chức tại các cơ quan báo chí cũng còn nhiều khó khăn và cần có quy định mang tính đặc thù.

Được biết, Đoàn Đại biểu Quốc hội TP.HCM sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến đóng góp, tiếp tục chỉnh lý dự thảo, tổ chức thêm các hội thảo chuyên đề để hoàn thiện nội dung, đảm bảo tính thống nhất, khả thi và phù hợp với thực tiễn, trình Quốc hội trong thời gian tới.

T.Trúc tổng hợp